Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 1.4

Năm 1984, Neil Young bị kiện vì không là chính mình.

Ông trùm âm nhạc David Geffen đã ký một hợp đồng khủng với huyền thoại rock-and-roll nhưng không thích cái chất của album đầu tiên. Đơn kiện nói rằng album đó “không mang tính đại diện.” Nói một cách đơn giản, Geffen muốn Neil Young hãy là chính mình, chơi thứ nhạc mà ông vẫn hay chơi, và nói huỵch toẹt ra là bán được nhiều album theo phong cách đó. Theo quan điểm của Geffen, album Trans mang mùi nhạc đồng quê quá nhiều. Neil Young đã không làm ra một album chính hiệu Neil Young.

Thoạt trông thì sự việc có vẻ đúng. Nhưng sự thật không phải như vậy.

Neil Young vẫn luôn là một nhà đổi mới. Đó chính là con người thật của ông. Với vai trò nghệ sỹ, ông luôn thử nghiệm nhiều thể loại khác nhau. Ông không tạo ra một loại sản phẩm được kiểm soát chất lượng và ổn định như Coca-Cola. Âm nhạc của ông đã phát triển và vẫn sẽ tiếp tục phát triển. Neil Young thực sự đang là chính mình.

*

Sau khi nói chuyện với Gautam Mukunda về Thuyết Chọn lọc Lãnh đạo, tôi đặt ra một câu hỏi hiển nhiên mà chúng ta ai cũng muốn biết câu trả lời: “Làm thể nào tôi ứng dụng nó để thành công trong cuộc sống?” Ông đáp rằng có 2 bước.

Đầu tiên, hiểu chính mình (know thyself). Cụm từ này đã được thốt lên rất nhiều lần trong suốt lịch sử. Nó được khắc trên phiến đá trong đền thờ thần Apollo ở Delphi. Sách Phúc âm của Thánh Thomas nói rằng, “Nếu ngươi mang ra phía trước thứ nằm trong bản thân, thứ ngươi mang ra sẽ cứu rỗi ngươi. Nếu ngươi không mang ra phía trước thứ nằm trong bản thân, thứ ngươi không mang ra sẽ hủy diệt ngươi”.

Nếu bạn giỏi chơi theo quy tắc, nếu bạn hợp với kiểu thủ khoa, nếu bạn là nhà lãnh đạo chọn lọc, hãy nỗ lực hơn nữa trên con đường đó. Hãy đảm bảo bạn chọn con đường hợp với bản thân. Những người tận tâm hết mình thường thể hiện tốt trong trường học cũng như những lĩnh vực khác trong cuộc sống, nơi có một câu trả lời và con đường rõ ràng. Nhưng khi mọi thứ tù mù, cuộc sống không hề dễ dàng đối với họ. Nghiên cứu cho thấy khi những người này thất nghiệp, mức độ hạnh phúc của họ tụt giảm nhiều hơn 120% so với những người có mức độ tận tâm không bằng. Khi không có con đường để đi theo, họ sẽ lạc lối.

Nếu bạn giống một kẻ ngoài cuộc, một nghệ sỹ, một lãnh đạo không được chọn lọc, bạn sẽ chẳng khác nào leo lên vách núi dựng nếu cố thành công bằng cách tuân theo một cấu trúc quy củ, cứng nhắc. Khi làm suy yếu những tố chất tăng cường, bạn không những trở nên bất lợi mà còn đang từ bỏ lợi thế cốt tử của mình.

Tuy rằng việc cải thiện bản thân rất quý giá và cần thiết, nghiên cứu cũng cho thấy rất nhiều khía cạnh cơ bản trong tính cách không hề thay đổi. Những đặc tính như giao tiếp lưu loát, khả năng thích ứng, tính bốc đồng và khiêm tốn, nhìn chung là khá ổn định từ thời thơ ấu cho đến khi trưởng thành.

Trong quyển Management Challenges for the 21st Century, Peter Drucker, người có lẽ là nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực quản trị, cho rằng để thành công trong suốt sự nghiệp—và sự nghiệp đó hẳn sẽ kinh qua rất nhiều công việc, hàng tá ngành nghề, và những lĩnh vực hoàn toàn khác biệt—ta cũng cần điều mà Mukunda đã nói: hiểu chính mình. Và xét về thành công trong cuộc sống, thì hiểu chính mình nghĩa là nhận thức được điểm mạnh của bản thân.

Hãy nghĩ đến những kẻ mà ta thường ghen tỵ, những người có thể tự tin lựa chọn một thứ, tuyên bố rằng họ sẽ trở nên cực giỏi, bình tĩnh thực hiện, và rồi thực sự trở nên cực giỏi. Đây chính là bí mật của họ: Tuy không giỏi tất cả mọi thứ, họ lại biết đâu là điểm mạnh của mình và lựa chọn được những thứ rất phù hợp. Đề cập đến việc hiểu chính mình, Drucker nói:

[Điều này] cho phép ta đáp lại một cơ hội, một lời đề nghị, một nhiệm vụ được giao rằng, ‘Vâng, tôi sẽ làm. Nhưng đây lằ cách tôi thực hiện. Đây là cách mọi thứ nên được sắp xếp. Đây là cách mối quan hệ của tôi nên diễn ra. Đây là những kết quả bạn nên kỳ vọng sẽ nhận được từ tôi, trong khoảng thời gian này, bởi vì đây chính là con người tôi.”

Rất nhiều người gặp khó khăn với điều này. Họ không chắc chắn về điểm mạnh của mình. Drucker đề xuất một định nghĩa khá hữu ích: “Thứ gì bạn làm giỏi và đạt kết quả như kỳ vọng một cách ổn định?’’

Để tìm ra thứ đó là gì, ông đề xuất một hệ thống gọi là “phân tích phản hồi” (feedback analysis). Khá đơn giản, mỗi khi thực hiện một nhiệm vụ gì đó, hãy viết lại kết quá kỳ vọng, sau đó so sánh với kết quả thực tế. Dần dần, bạn sẽ thấy được mình làm tốt và làm không tốt những gì.

Khi xác định được mình rơi vào dạng chọn lọc hay không chọn lọc, biết được điểm mạnh của mình là gì, bạn đã tiến xa hơn hàng dặm so với người bình thường, xét cả về mặt hạnh phúc lẫn thành công. Những nghiên cứu tâm lý tích cực hiện đại liên tục cho thấy một trong những điểm mấu chốt tạo nên hạnh phúc chính là làm nổi bật được “thế mạnh dấu ấn” (signature strength). Nghiên cứu của Gallup cho thấy khi được làm thứ mình giỏi càng nhiều, ta sẽ càng ít bị tress, cười nhiều, đồng thời cảm thấy được đối xử tôn trọng hơn.

Vậy khi đã biết mình thuộc tuýp người nào và thế mạnh dấu ấn của mình là gì, phải làm sao để thăng hoa? Câu hỏi này dẫn đến lời khuyên thứ hai của Mukunda: chọn đúng cái ao của mình.

Bạn phải lựa chọn môi trường phù hợp với mình […] bối cảnh rất quan trọng. Người lãnh đạo không chọn lọc từng thành công cực đỉnh trong tình huống này vẫn có thể thất bại thê thảm ở tình huống khác, trong hầu hết trường hợp. Rất dễ rơi vào suy nghĩ, “Tôi trước giờ luôn thành công, bản thân tôi là một sự thành công, tôi thành công vì bản thân tôi đã là một sự thành công, vì tôi là lý do chính, và vì lẽ đó tôi sẽ thành công ở môi trường mới.” Sai lầm. Bạn thành công bởi vì bạn ở trong môi trường mà những thiên kiến, khuynh hướng, tài năng và kỹ năng của bạn đều tương đồng với những yếu tố tạo nên thành công trong môi trường đó.

Hãy tự hỏi, Công ty nào, tổ chức nào, tình huống nào trân trọng điều tôi làm?

Hoàn cảnh ảnh hưởng đến tất cả mọi người. Thực tế, những thủ khoa tận tâm giỏi tuân theo quy tắc cũng thường trượt ngã nhất trong chính cuộc chơi này. Khi không có một niềm đam mê sẵn có và cứ muốn làm hài lòng người khác, họ thường rẽ sai hướng khi được tự do lựa chọn. Khi nhận xét về những thủ khoa mình nghiên cứu, Karen Arnold nói, “Người ta nghĩ rằng các thủ khoa có thể tự lo cho bản thân mình, nhưng chỉ vì đạt được điểm A không có nghĩa là anh có thể biến thành tựu trong học tập thành thành tựu về nghề nghiệp.”

Dù cho có là một bác sỹ thuộc loại chọn lọc hay một nghệ sỹ bay bổng không chọn lọc, nghiên cứu đều cho thấy cái ao bạn chọn sẽ ảnh hưởng nhiều nhất. Khi giáo sư Trường Kinh doanh Harvard Boris Groysberg xem xét qua những nhà phân tích hàng đầu Wall Street đã nhảy việc sang công ty đối thủ, ông nhận ra một điểm thú vị: Họ sau đó không còn là những nhà phân tích hàng đầu nữa. Tại sao ư? Chúng ta có xu hướng nghĩ rằng chuyên gia là chuyên gia bởi vì những kỹ năng độc đáo của họ mà quên đi sức mạnh của bổi cảnh, sự quen thuộc, đội ngũ hỗ trợ, và những “lối tắt” họ đã gầy dựng được qua thời gian. Groysberg cũng khám phá ra rằng: Khi những nhà phân tích đổi công ty và kéo luôn đội ngũ của mình theo, họ vẫn giữ được phong độ ấn tượng.

Khi chọn ao một cách khôn ngoan, bạn sẽ tận dụng được triệt để cái chất của mình, cũng như các thế mạnh dấu ấn, và bối cảnh, tất cả để tạo dựng những giá trị to lớn. Hiểu biết này không những giúp mang lại một sự nghiệp ấn tượng, mà còn có thể phát huy ở bất kỳ lĩnh vực nào.

Đó đúng là điều Toyota đã thực hiện rất tốt khi giúp đỡ một tổ chức từ thiện. Ngân hàng Lương thực ở Thành phố New York hoạt động chủ yếu nhờ vào các khoản quyên góp. Toyota trước đó đã đóng góp tiền – nhưng đến năm 2011 họ nảy ra một ý tưởng hay hơn. Vì các kỹ sư của hãng đã dành rất nhiều thời gian để tối ưu hóa quy trính nên họ nhận ra, bên cạnh tiền, họ còn có một nguồn lực độc đáo để đóng góp: kiến thức chuyên môn. Vậy là họ quyết đóng góp thêm hiệu suất.

Nhà báo Mona El-Naggar đã mô tả kết quả như sau:

Tại bếp nấu súp ở Harlem, các kỹ sư Toyota giúp giảm thời gian chờ bữa tối từ 90 phút xuống còn 18 phút. Tại kho trữ đồ ăn ở Staten Island, họ giảm thời gian mọi người xếp đồ đầy túi từ 11 phút xuống còn 6. Và tại một nhà kho ở Bushwick, Brooklyn, nơi các tình nguyện viên giúp đóng gói túi cứu trợ cho những nạn nhân của Bão Sandy, việc áp dụng kaizen đã giảm thời gian đóng gói 1 hộp từ 3 phút xuống còn 11 giây.

Và bạn cũng có thể làm điều đó: hiểu chính mình và chọn đúng cái ao. Xác định được điểm mạnh của mình và lựa chọn đúng nơi thi triển.

Nếu bạn là người tuân theo quy tắc tốt, hãy tìm một tổ chức phù hợp với thế mạnh dấu ấn và phát huy hết mình. Xã hội thường tưởng thưởng cho những người biết tuân thủ, và chính những người này cũng góp phần giữ gìn trật tự cho thế giới.

Nhưng nếu bạn là loại không chọn lọc, hãy sẵn sàng soi sáng lối đi riêng. Tuy rủi ro, nhưng phù hợp. Hãy phát huy các tố chất tăng cường đã khiến bạn trở thành độc nhất. Bạn sẽ có khả năng cao vươn đến thành công—và hạnh phúc—nếu biết trân quý “nhược điểm” của mình.

Giống như bài Kiểm tra Turing vậy. Trong nhiều năm, các nhà khoa học máy tính đã thử nghiệm cho con người ngồi trước máy và yêu cầu họ trò chuyện với “ai đó” qua bàn phím. Sau một khoảng thời gian, họ sẽ được hỏi, “Bạn nghĩ mình đang giao tiếp với người thật hay phần mềm?” Phần mềm đánh lừa được giám khảo nhiều nhất sẽ thắng Giải thưởng Loebner. Nhưng bên cạnh đó, còn có thêm một giải thưởng khác được trao tặng tại cuộc thi—dành cho con người thể hiện mình là con người thuyết phục nhất. Khi các giám khảo nhìn vào nội dung những người này gõ, người nào sẽ ít bị nhầm lẫn là máy tính nhất? Năm 1994, người thắng cuộc là Charles Platt. Anh ta đã thể hiện quá giống người thật bằng cách đối đáp đầy cảm xúc, hay sử dụng ngôn ngữ thật phong phú và ấn tượng? Không hề. Anh ta thắng vì đã thật “ủ rũ, cáu kỉnh, và đáng ghét.” Có lẽ chính các sai sót làm cho chúng ta trông giống con người. Charles Platt đã thành công vì những sai sót đó. Và đôi khi, chính chúng ta cũng có thể làm như vậy.

*

Giờ đây ta đã hiểu rõ mình là ai, và đâu là chốn phù hợp với mình. Nhưng đời đâu phái chỉ có “tôi, tôi, tôi.” Ta còn phải đối phó với nhiều người khác. Vậy cách tốt nhất để thực hiện điều đó là gì? Liệu “người tốt có về đích cuối cùng?” Rồi có cần bẻ cua vượt đèn đỏ—hay bẻ cổ một vài gã— để vượt lên phía trước?

Nào, hãy đến với phần tiếp theo.