Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 2.4

Chàng trai đứng cạnh bạn bỗng trượt chân khỏi sân đợi tàu điện ngầm và rơi xuống đường ray bên dưới. Anh ta không thể di chuyển, bất lực. Bạn có thể cảm nhận được tiếng ầm ầm của đoàn tàu đang tiến tới. Liệu bạn có leo xuống cứu anh ta?

Vài người sẽ cho rằng đây là hành động tự sát chứ chẳng phải trắc ẩn gì cả. Hai cô con gái nhỏ đang đứng cạnh bạn. Tụi nhỏ sẽ sống thế nào nếu như bạn chết đi? Để mặc cho 1 thanh niên chết quả là rất bi thảm, nhưng chẳng phải 2 người chết cộng thêm 2 trẻ mồ côi còn bi thảm hơn sao? Đó quả là một câu hỏi khó trả lời.

May mắn thay, vào ngày 2/1/2007, Wesley Autrey đã không đặt ra câu hỏi đó.

Khi ánh sáng đèn trước của toa tàu nhá lên ở đường hầm, anh liền nhảy xuống đường ray nơi Cameron Hollopeter nằm bất động.

Nhưng Autrey đã đánh giá thấp tốc độ của đoàn tàu. Nó chạy nhanh hơn hẳn dự liệu của anh. Không còn thời gian để dịch chuyển Hollopeter đến nơi an toàn nữa. Nhưng cũng không thể để cậu ta chết. Tiếng phanh tàu ré lên, nhưng lái tàu vẫn không thể dừng hẳn được đà chuyển động.

Khi âm thanh của đoàn tàu trờ tới rít lên điếc cả tai, Autrey đẩy Hollopeter vào một mương thoát nước hẹp rồi nằm úp lên che chở cho anh trong khi đoàn tàu vượt qua.

Cả hai đều bình yên vô sự, dù đoàn tàu xém chút nữa đã giết chết họ khi vết dầu tàu đã quẹt dính nón Autrey. Sau đó, anh nói, “Tôi không cảm thấy mình đã làm gì đó quá đặc biệt; tôi chỉ nhìn thấy có người cần giúp đỡ. Và tôi làm điều mà mình cảm thấy đúng.”

Wesley Autrey đã hành động đầy vị tha ngày hôm đó. Anh có thể mất tất cả và không có thêm được gì. Anh chính là thể loại anh hùng mà chúng ta chỉ nhìn thấy trên phim.

Vậy người tốt này có phải về đích cuối cùng?

Không. Autrey được trao Bronze Medallion, giải thưởng cao quý nhất mà thành phố New York từng trao tặng cho công dân. (Những người từng được trao trước đó bao gồm Đại tướng Douglas MacArthur, Muhammad Ali, và Martin Luther King Jr.) Con gái của anh nhận được học bổng và máy tính. Anh được gặp Beyoncé ở hậu trường và có một chiếc Jeep mới; anh được lên chương trình The Ellen DeGeneres Show và được tặng vé xem cả mùa của đội New Jersey Nets. Ngày 23/1, Autrey cùng con gái có mặt tại buổi phát biểu thông điệp liên bang với tư cách khách mời của tổng thống George w. Bush, người đã vinh danh hành động quên mình của anh trên sóng truyền hình quốc gia.

Đó là một câu chuyện tuyệt vời. Nhưng những kẻ hoài nghi có thể nói: Chúng ta nhớ những câu chuyện kiểu này bởi vì chúng quá hiếm.

Gác sang một bên những câu chuyện thu hút cùng những đôi mắt hoài nghi xoay tròn, hãy xem kết quả thống kê cho chúng ta biết điều gì. Liệu người tốt có về đích cuối cùng?

Đúng. Nhưng họ cũng đồng thời về đích đầu tiên.

Khó hiểu, đúng không? Nhưng chuyện này quả thật hợp lý. Cứ đọc tiếp nhé.

Khi giáo sư Adam Grant (Trường Kinh doanh Wharton) nhìn vào số liệu những người đứng chót bảng xếp hạng thành công, ông cảm thấy khá buồn khi thấy rất nhiều người tốt — những Người-cho-đi (Giver). Khi nghiên cứu về các kỹ sư, sinh viên y khoa, và nhân viên bán hàng, những người cho đi nhiều nhất lại thường có kết quả không tốt. Họ thường trễ hạn, bị điểm thấp, và đạt doanh số kém.

Đối với Adam — một người đã dành rất nhiều thời gian và công sức nghiên cứu về đạo đức kinh doanh cũng như cách hành vi vị tha giúp mang lại thành công — cảm giác khi đó hẳn sẽ tệ hơn rất nhiều so với cảm nhận của tôi và bạn. Nếu anh từ bỏ tại chỗ này, đó hẳn sẽ là một ngày cực kỳ tồi tệ. May mắn thay, anh vẫn tiếp tục. Khi trò chuyện với tôi, Adam nói:

Rồi tôi tiếp tục nhìn vào đầu còn lại của kết quả và tự hỏi, nếu Người-cho-đi nằm bét bảng, vậy thì ai nằm đầu bảng? Thực lòng, tôi rất ngạc nhiên khi khám phá ra, nằm đầu bảng lại là những Người-cho-đi khác. Những người thường xuyên giúp đỡ người khác không những hiện diện ở cuối, mà còn trên đầu thang bậc thành công.

Nguời-dung-hòa (Matcher — người cố cân bằng giữa cho và nhận) và Người-nhận-về (Taker — người ích kỷ luôn tìm cách nhận nhiều hơn và cho ít hơn) kết cục ở giữa bảng. Người-cho-đi nằm ở đầu và cuối bảng. Nghiên cứu cũng cho thấy đa số những kỹ sư năng suất, sinh viên điểm cao, và nhân viên bán hàng mang lại hầu hết doanh số đều là Người-cho-đi.

Khi nghĩ kỹ, bạn cũng sẽ ngờ ngợ thấy hợp lý. Chúng ta ai cũng ít nhiều biết qua một người luôn hy sinh tất cả để giúp mọi người, nhưng cuối cùng không thể lo được cho bản thân và bị vắt kiệt bởi những Người-nhận-về. Chúng ta đồng thời cũng biết qua một ai đó được tất cả mọi người yêu quý vì hay giúp đỡ, và thành công vì mọi người đề cao và mang ơn họ.

Năng suất hay điểm số không phải thứ duy nhất những Người-cho-đi vượt trội. Cho đi còn giúp họ giàu hơn nữa. Khi Arthur Brooks xem xét mối tương quan giữa từ thiện và thu nhập, ông nhận thấy với mỗi 1 đô la quyên góp từ thiện, thu nhập của người quyên góp lại tăng lên 3,75 đô. Có một một mối quan hệ rõ ràng giữa số tiền cho đi và kiếm được trong cùng năm.

Bạn có lẽ đang gãi đầu. Điều này trông có vẻ trái ngược hoàn toàn với những gì ta đã biết ở đầu chương, rằng kẻ chơi bẩn làm tốt hơn. Đúng, về trung bình thì kẻ chơi bẩn làm tốt hơn, nhưng trên vùng đỉnh lại là những Người-cho-đi.

Thu nhập cao nhất thuộc về những người tin tưởng người khác nhiều hơn chứ không phải ít hơn. Trong một nghiên cứu có tiêu đề “The Right Amount of Trust,” người tham gia được hỏi mức độ tin tưởng người khác của họ là bao nhiêu nếu xét trên thang điểm 10. Mức thu nhập cao nhất thuộc về những người trả lời là 8. Nó tương đồng với kết quả Adam Grant đã phát hiện, Người-cho-đi thuộc tốp đầu.

Một điều tương đồng nữa là những người có thang điểm trên 8 lại có mức thu nhập thấp hơn 7% so với người ở mức điểm 8. Giống với những Người-cho-đi dưới đáy bảng, đây là những người dễ bị lợi dụng.

Vậy còn ai tệ nhất? Những người có mức độ tin tưởng người khác thấp nhất có thu nhập ít hơn 14,5% so với những người ở mức 8. Mức chênh lệch tương đồng với những người không học đại học.

Chắc chắn là Người-cho-đi cũng không thể “cứng” khi trở thành lãnh đạo đúng không? Lãnh đạo thường phải cứng. Ở trên chúng ta đã biết những đặc tính tiêu cực cũng giúp người ta nắm quyền tốt. Tuy nhiên, khi nhìn vào những lãnh đạo hàng đầu trong giới quân đội, nơi lẽ ra sự cứng cỏi là thứ được xem trọng nhất, điều hoàn toàn trái ngược lại xuất hiện: Những người có kết quả tốt nhất lại gần gũi chứ không nghiêm khắc.

Tuy một vài nghiên cứu cho thấy áp lực xã hội khi là người tốt nhưng không có quyền lực có thể làm người ta bị đau tim, nghiên cứu toàn diện hơn lại cho thấy câu châm ngôn xưa “Người tốt hay chết sớm” lại không đúng. Nghiên cứu Terman, một nghiên cứu theo dõi nhiều đối tượng nghiên cứu suốt cả đời, phát hiện ra rằng người tốt sống lâu hơn. Ta có xu hướng nghĩ rằng nhận được sự giúp đỡ của người khác giúp kéo dài tuổi thọ, nhưng sự thật lại ngược lại: Những người cho nhiều sống lâu hơn.

Cuối cùng, còn vấn đề về hạnh phúc nữa. Tuy rằng số liệu cho thấy kẻ chơi bẩn thường được thăng chức hay kiếm khá hơn, họ cũng chẳng hài lòng với cuộc sống của mình hơn ai. Thế nhưng, nghiên cứu cho thấy những người đạo đức lại cảm thấy hạnh phúc hơn. Những người không chấp nhận hành vi thiếu đạo đức thường có mức độ an lạc cao hơn những người cảm thấy lừa dối cũng chả sao. Mức độ chênh lệch hạnh phúc này tương đương với niềm hạnh phúc có được khi được tăng một ít thu nhập, khi kết hôn, và khi đi nhà thờ thường xuyên.

Đây chính là sai lầm của Moldova. Khi không còn tin tưởng hay giúp đỡ người khác, người dân nơi đây bỏ lỡ rất nhiều thứ có thể cho họ hạnh phúc. Nghiên cứu cho thấy xài tiền vì người khác làm ta hạnh phúc hơn xài cho chính mình. Làm tình nguyện 2 tiếng/tuần có thể giúp tăng cảm giác hài lòng về cuộc sống. Thậm chí, đáng ngạc nhiên hơn, những ai dành thời gian giúp đỡ người khác lại cảm thấy ít bận rộn và có nhiều thời gian rảnh hơn.

Trong ngắn hạn, một chút gian dối và ác ôn có thể hiệu quả. Nhưng theo thời gian, nó sẽ làm ô nhiễm cả môi trường xã hội và chẳng lâu sau, tất cả mọi người sẽ nghi kỵ lẫn nhau cũng như không muốn hành động vì lợi ích chung nữa. Người-nhận-về có lợi trong ngắn hạn, nhưng kèm theo là những nhược điểm. Cuối cùng, sẽ không ai muốn giúp bạn nữa, bởi họ đã quá rõ con người bạn. Ai là kẻ thù lớn nhất của Người-nhận-về? Chính là những Người-nhận-về khác, nghiên cứu của Grant cho biết. Người-cho-đi nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từ những Người-cho-đi khác và nhận được sự bảo vệ từ Người-dung-hòa — những người tin rằng để công bằng thì những hành động tốt nên được tưởng thưởng. Người-cho-đi chỉ phải ngại những Người-nhận-về. Trong khi đó, Người-nhận-về sẽ bị mọi người ghét bỏ, kể cả những kẻ ích kỷ như mình.

Trừ khi Người-nhận-về biết học cách tin tưởng và hợp tác, còn không thì họ sẽ chẳng bao giờ có thể nhân rộng nỗ lực theo cách mà Người-cho-đi có thể. Thậm chí Người-dung-hòa, những người hưởng lợi từ niềm tin và tư tưởng có qua có lại, cũng có giới hạn nhất định bởi tâm lý trông đợi người khác làm điều tốt trước sẽ ngăn cản sự trao đổi vốn có lợi cho cả hai.

Bạn có thể nghĩ rằng tôi đang nói đỡ cho thực tế có rất nhiều Người-cho-đi kết cục vẫn thảm hại. Sự khác biệt giữa Người-cho-đi thành công và thất bại không phải ngẫu nhiên. Adam Grant ghi nhận rằng Người-cho-đi hoàn toàn quên mình, kiệt sức vì giúp đỡ mọi người và cuối cùng bị vắt kiệt bởi Người-nhận-về, khiến cho kết quả trong bảng xếp hạng của họ rất kém. Có vài việc mà Người-cho-đi có thể làm để dựng nên giới hạn cho bản thân và đảm bảo mọi việc không vượt quá tầm kiểm soát. 2-giờ-làm-tình-nguyện chẳng hạn. Đừng làm nhiều hơn con số đó. Nghiên cứu của Sonja Lyubomirsky cho thấy ta sẽ hạnh phúc và ít stress hơn khi biết “khoanh vùng” nỗ lực giúp đỡ của mình hơn là “rải rải” không ngừng. Vì vậy, nếu giới hạn chỉ làm tất cả những việc tốt 1 ngày/tuần, Người-cho-đi có thể đảm bảo việc hỗ trợ người khác không ảnh hưởng đến thành quả của mình. 100 giờ/năm có vẻ là con số vi diệu cần tìm.

Grant cũng chỉ ra một con át chủ bài khác mà Người-cho-đi nắm trong tay: những Người-dung-hòa. Họ muốn nhìn thấy cái tốt được tưởng thưởng và cái xấu bị trừng trị nên sẵn sàng ra sức trừng phạt Người-nhận-về và bảo vệ Người-cho-đi. Miễn là Người-cho-đi vẫn được vây quanh bởi những Người-dung-hòa, họ sẽ không cần phải quá lo ngại vấn đề bị lợi dụng.

Chuyện nãy giờ có vẻ loằng ngoằng. Trong ngắn hạn, làm kẻ chơi bẩn sẽ có lợi, nhưng dần dà sẽ rất tai hại vì mọi người xung quanh cũng sẽ chơi bẩn lại. Trong dài hạn, Người-cho-đi sẽ được đền đáp xứng đáng, mặc dù họ có nguy cơ bị vắt kiệt bởi những kẻ khác. Trong cuộc chiến giữa thiện và ác, liệu có một người chiến thắng cuối cùng? Liệu có cách hành xử nào chắc chắn sẽ giúp bạn tiến lên phía trước nhưng vẫn có thể an tâm ngủ ngon hàng đêm như một người đường hoàng?

Sự thực là có.

***

Don Johnson kiếm được 6 triệu đô la chỉ trong một đêm. Không, tôi không phải đang nói về diễn viên trong phim Miami Vice đâu. Tay Don này là dân đánh bạc. Và tất cả số tiền anh ta kiếm được là từ hệ thống sòng bạc Tropicana. Nhưng thành tích của anh không dừng lại tại đó. Don kết thúc bằng việc hốt thêm cả mớ từ các casino khác tại Atlantic City.

Có một câu nói lâu đời trong giới cờ bạc: Nhà cái luôn luôn thắng. Và sau khi ăn tân niên năm 2011 vài tháng, Don Johnson đã trở thành nhà cái.

Đó là một trong những câu chuyện thành công chấn động nhất trong làng cờ bạc. Johnson không hề gian lận hay chơi mánh đếm bài, và cũng không ai có thể kiếm được nhiều như thế chỉ từ may mắn đơn thuần. Johnson rất hiểu bài bạc. Nhưng quan trọng hơn, anh ta còn biết thêm toán. Công việc thường ngày của anh ta là điều hành một công ty quản lý kèo cược cho nhà cái đua ngựa.

Bạn có biết, các tay chơi blackjack hàng đầu không đánh bạc. Họ biết tỏng tỷ lệ ăn thua rồi, và sẽ không đánh theo kiểu thông thường. Trên thực tế, họ thỏa thuận với nhà cái, ví dụ: “Nếu tôi thua một lượng X, anh sẽ chiết khấu lại cho tôi một lượng % nhất định.” Hay “Nhà cái phải được X điểm thay vì Y điểm.” Sau cuộc khủng hoảng năm 2008, tình hình làm ăn của các casino rất bết bát, và vì phần lớn tỷ trọng doanh thu sòng bạc là từ những tay cá voi kiếm ăn lớn, họ được các casino cho mức chiết khấu lên đến 20%. Vào thời điểm Johnson thỏa thuận xong, không chỉ nhà cái mất đi tỷ lệ thắng có lợi trên bàn mà anh còn giảm được mức thua của mình từ 1 đô la xuống chỉ còn 8 xu. Miễn là không phạm phải sai lầm chiến thuật nào trong lúc chơi, anh sẽ luôn dẫn trước. Anh đã trở thành nhà cái. Trong bài bạc, bạn không thể nào đảm bảo mình sẽ thắng một ván bài nhất định, nhưng một khi nắm tỷ lệ có lợi, vị thần toán học sẽ luôn phù trợ. Càng chơi lâu bao nhiêu, bạn càng thắng nhiêu bấy nhiêu.

Với lợi thế đó, Don bước vào sòng. Mỗi phút đánh 1 ván, mỗi ván cược 100.000 đô la, anh ta bắt đầu tàn phá hệ thống Tropicana. Có ván anh thắng tận 800.000 đô la. Cùng với thỏa thuận tương tự ở các casino khác, anh đã thắng 5 triệu đô la từ Borgata và 4 triệu đô la từ Caesars. Trong vòng 6 tháng, anh hốt được của các casino tại Atlantic City tổng cộng 15 triệu đô.

Đây không phải nhờ đặc dị công năng, nhờ “cô” thương, hay gian lận gì cả. Và Don cũng không chiến thắng mọi ván bài. Tuy vậy, chỉ bằng việc giành lấy tỷ lệ có lợi và không phạm sai lầm, anh đã vượt lên trước rất xa trong dài hạn.

Hãy giải quyết vấn đề đạo đức theo cách tiếp cận bài blackjack đầy ảo diệu của Don Johnson. Hãy đàm phán sao cho điểm mạnh của nhà cái hóa thành lợi thế cho ta. Đừng lo lắng; bạn không cần phải tính toán gì kinh khủng đâu. Bản chất hệ thống này vốn ta đã quen thuộc từ khi còn nhỏ. Và cách này thật sự hiệu quả.

***