Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 2.3

Ngày đầu tiên ở tù, bạn đi qua một hàng những gã côn đồ với giỏ quà vừa nhận trong tay. Nghiêm túc đấy. Không đùa đâu.

Như David Skarbek tại Kings College London giải thích, các băng đảng trong tù thường có nghi thức đón chào bạn tù mới trong công bằng, và người ta còn đồn là bạn tù chung khu sẽ tặng những món quà giúp người mới ổn định chốn ở. Có hành động nào tốt lành hơn thế? (Tôi không chắc liệu mấy món quà có đạt chuẩn của chuyên gia phong cách sống Martha Stewart không, nhưng tôi không thể nghĩ ra nơi nào một giỏ quà lại được đón nhận hơn chốn ấy.)

Chúng ta thường nghĩ các thành viên băng đảng là những kẻ vô pháp vô thiện, tâm lý hung hăng và dám chắc rằng có rất nhiều thành phần thực sự thuộc thể loại này. Tuy nhiên, họ cũng đồng thời hiểu rõ về niềm tin và sự hợp tác hơn hẳn những gì ta tưởng.

Băng đảng không phải những liên minh hỗn loạn, do một nhân vật phản diện nham hiểm như trong phim Bond cầm đầu. Thực tế, dữ liệu cho thấy các băng đảng không gây nên tội ác. Sự thật hoàn toàn trái ngược: Tội ác tạo ra băng đảng giang hồ. Tương tự, phần đông băng đảng trong tù thành công được tạo ra không phải để gây thêm tội ác mà là để bảo vệ các thành viên của mình trong thời gian bị giam giữ. Một nghiên cứu về các thành viên của băng đảng trong tù Aryan Brotherhood cho thấy, thay vì trở thành những kẻ “cùng cực của xấu xa” hồ sơ ghi nhận số vụ bạo lực xảy ra trong tù của họ không khác biệt gì nhiều so với những kẻ không gia nhập hội.

Theo nhiều cách nhìn nhận, giới tội phạm coi trọng giá trị của niềm tin và hợp tác hơn hẳn bạn và tôi. Trong thế giới họ sống, niềm tin là thứ không thể coi thường. Chúng ta không đến công sở mỗi ngày và lo nghĩ xem liệu có gã nào chuẩn bị lụi dao vào cổ mình hay không. Bởi vậy, cái giá của lòng tin trong giới tội phạm cao hơn hẳn, vì họ không thể gọi điện cho cảnh sát khi có kẻ chôm hàng của mình.

Vài người sẽ lắc đầu khi đọc đến đây, nghĩ rằng tuy chắc chắn tồn tại một niềm tin ngắn hạn trong giới tội phạm, nhưng họ cũng có nhiều lựa chọn “linh hoạt” hơn: Nếu có kẻ chơi họ, họ có thể giết kẻ đó luôn, và điều đó làm cho mọi người biết giữ chừng giữ mực. Tuy nhiên, nghiên cứu về các tổ chức tội phạm cho thấy xu hướng động đến bạo lực đã bị người ta thổi phồng. Điều gì sẽ xảy ra khi anh cư xử giống đại ca Tony Soprano và bắt đầu khử hết những người rắc rối? Mọi người sẽ nể trọng anh, nhưng đồng thời cũng không ai muốn làm ăn với anh. Một ông trùm băng đảng quá thể bạo lực sẽ có kết cục trở trêu như thế. Liệu bạn có muốn làm việc cho một kẻ sẽ trừng phạt bạn vì nộp báo cáo chi tiêu trễ hạn bằng 2 viên kẹo vào đầu? Tôi không nghĩ là có đâu.

Vì lẽ đó, những tay tội phạm khôn ngoan phải tìm thêm giải pháp thay thế cho bạo lực. Họ cần tăng cường trật tự chứ không phải ngược lại, nhằm giảm bớt số biến cố ngày càng gia tăng. Như một tù nhân tại nhà tù CorCoran State đề cập, “Không có trật tự, nơi này sẽ hỗn loạn, và một khi đã hỗn loạn thì sẽ có người chết.”

Vậy, tính ổn định và luật lệ đáng giá đến đâu? Trong chốn tù đày-nơi mọi hoạt động hàng ngày đều phân chia ranh giới sắc tộc- thì nó đáng giá đến mức dân da trắng thực sự khuyến khích dân da đen nên tham gia các băng đảng da đen. Khi càng có nhiều sự ẩn danh và chia rẽ, bạo lực sẽ bùng phát sau song sắt. Nhưng khi tất cả mọi người đều trở thành một phần của hệ thống-thậm chí nếu điều đó đồng nghĩa với việc gia nhập băng nhóm đối địch-tình hình sẽ ổn định hơn.

Muốn lừa gạt chút đỉnh ư? Ổn thôi. Nhưng nếu muốn thực hiện điều này hằng ngày, bạn cần phải có một hệ thống. Luôn lo lắng bị lừa gạt hay bị giết sẽ làm cho việc giao dịch trở nên tốn kém, ngăn cản những thỏa thuận hiệu quả, dù cho bạn đang bán một lon Pepsi hay một tép ma túy. Phải có luật lệ và sự hợp tác, và đó chính là niềm tin.

Các nhà kinh tế gọi đây là “kỷ luật của sự giao dịch liên tục.” Khi bạn đã quen biết và tin tưởng ai đó, giao dịch sẽ diễn ra trơn tru và nhanh chóng hơn. Điều đó có nghĩa là lại sẽ có nhiều giao dịch hơn, tạo ra một thị trường tốt và giá trị hơn cho tất cả mọi người tham gia. Và điều này cũng không khác biệt mấy đối với các băng đảng trong tù. Uy tín trong giới cũng hiệu quả không khác gì một lời đánh giá tốt trên eBay đối với một tay buôn thuốc. “NHÀ BÁN HÀNG TUYỆT VỜI A++++ sẽ mua lần nữa.”

Dần dà, trật tự, niềm tin, và luật lệ kiểu này sẽ nhân rộng khiến cho băng đảng trong tù giống như thể một tập đoàn. Các đại ca băng nhóm thường gửi cho thành viên mới nhập hội những bảng câu hỏi. Thật là tốt khi biết các nhân viên” mới có thể đóng góp những gì. Nghe khá điên, nhưng tất cả những thứ này lại phát huy tác dụng. Những quốc gia suy đồi có nhiều băng nhóm theo kiểu Mafia lại thường thành công về mặt kinh tế hơn những quốc gia có tội phạm phân tán-thể hiện qua tốc độ tăng trưởng ấn tượng hơn. Họ biết “tổ chức” như tội phạm có tổ chức. Và tuy những băng nhóm đen tối có ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội, trật tự mà họ thiết lập cũng tạo ra nhiều tác động ngoại vi tích cực. Mức độ hiện diện của yakuza tại các thành phố ở Nhật tỷ lệ nghịch với số lượng các vụ án dân sự. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cho thấy các nhà tù ở Mỹ hoạt động trơn tru hơn khi có sự hiện diện của các băng nhóm.

Đừng hiểu lầm ý tôi. Bọn họ là tội phạm. Họ làm điều xấu. Nhưng để bất kỳ tổ chức tội phạm nào có thể thành công, họ cũng cần có một mức độ tin cậy và hợp tác bên trong, thậm chí khi các thành viên đang làm điều tệ hại bên ngoài. Giới tội phạm thành công biết rằng ích kỷ thì không chơi lớn được. Theo thời gian, điều này dẫn đến việc giới tội phạm cư xử với mọi người khá là tốt–ít nhất là với những người trong cùng băng. (Không tin thì thử hỏi mình xem, lần cuối sếp tặng bạn một giỏ quà là khi nào?)

Đây cũng không phải chuyện gì mới. Thậm chí hàng trăm năm trước, các băng nhóm tội phạm đã trỗi dậy nhờ vào việc nội bộ chăm sóc lẫn nhau.

Vậy đâu là ví dụ điển hình nhất về các tập đoàn tội phạm? Chính là những tay nổi loạn với đám vẹt trên biển cả. Cướp biển rất thành công bởi vì họ đối đãi người của mình rất tốt. Họ rất dân chủ và tin tưởng lẫn nhau. Bên cạnh đó, họ còn thiết lập một hệ thống phù hợp với hoàn cảnh để mọi việc có thể diễn ra thuận lợi.

Những doanh nhân khôn khéo của đại dương này không phải toàn là những kẻ tâm thần điên loạn chột mắt đầu. Thực ra, theo Angus Konstam, chuyên gia nghiên cứu về cướp biển Blackbeard nổi tiếng trong suốt cuộc đòi cướp bóc của mình, Blackbeard chưa hề giết dù chỉ một người. Và cũng không hề có một ghi nhận nào về các vụ hành quyết bước ván trên boong tàu. Không. Không một vụ nào.

Vậy tại sao ta lại có ấn tượng họ là những kẻ man rợ khát máu? Đó gọi là marketing. Sẽ dễ dàng, ít tốn kém, và an toàn hơn khi người ta nhanh chóng đầu hàng do khiếp sợ thay vì lúc nào cũng phải lao vào đánh đấm. Vì lẽ đó, giới hải tặc đủ khôn lanh để nuôi dưỡng tiếng tăm man rợ của mình.

Đương nhiên, hải tặc cũng không phải toàn những tay có trái tim nhân hậu, và Blackbeard cũng chả phải anh hùng Robin Hood. Họ hợp tác tốt không phải vì lòng vị tha, mà bởi vì nó giúp ích cho chuyện làm ăn. Họ biết rằng mình cần có luật lệ và sự tin tưởng để hợp tác thành công và cuối cùng hình thành nên một hệ thống công bằng và hấp dẫn hơn hẳn các con tàu Hải quân Hoàng gia chuyên chế hay đám tàu buồn-nơi thủy thủ bị vắt kiệt để tối đa hóa lợi nhuận. Như Peter Leson từng viết trong quyển The Invisible Hook: The Hidden Ecolorins of Pirates, “Trái ngược với hiểu biết thông thường, giới hải tặc hoạt động có tôn ti trật tự và rất ngay thẳng.”

Tận sâu bên trong, bạn cũng có thể là một hải tặc. Có bao giờ bạn cảm thấy mệt mỏi vì lão sếp bóc lột và muốn vùng dậy làm riêng? Nghĩ rằng mọi người nên được có tiếng nói trong công ty? Nghĩ rằng một tổ chức phải có nghĩa vụ chăm sóc thành viên của mình? Và rằng trong làm ăn thì không nên có chỗ cho phân biệt chủng tộc? Chúc mừng! Bạn chính là một hải tặc.

Rất giống các băng nhóm trong tù, hải tặc ban đầu không hội họp để làm điều ác. Thực tế, một trong số họ sẽ nói rằng mình đang đối phó với điều ác. Các chủ tàu buôn thời đó rất độc đoán. Các thuyền trưởng thì thường xuyên lạm dụng thẩm quyền. Họ có thể tranh đoạt phần chia chiến lợi phẩm hay ra lệnh xử tử bất kỳ thuyền viên nào. Để đáp lại hành động xâm phạm này, và cũng vì khát vọng đi khắp biển cả mà không phải lo lắng bị hành hạ bởi “giới quản lý,” giới cướp biển ra đời.

Tàu cướp biển là một nơi cực kỳ dân chủ. Tất cả quy tắc cần phải được đồng thuận công khai. Thuyền trưởng có thể bị phế truất vì bất kỳ lý do gì, và điều này khiến họ từ những tay bạo chúa biến thành những kẻ gần gũi với cấp dưới. Thời điểm duy nhất mà thuyền trưởng có toàn quyền ra lệnh là giữa trận chiến, nơi việc quyết định nhanh chóng chính là vấn đề sinh tử.

Giới cướp biển thiết lập nên một “công ty” mà bạn có thể rất thích làm việc. Bởi vì có thể bị sa thải bất cứ lúc nào, các vị sếp rất tập trung chăm lo cho nhân viên của mình. Lương của thuyền trưởng cũng không hẳn cao hơn rất nhiều so với tất cả mọi người. Như Leeson lý giải, “Chênh lệch giữa mức thu nhập cao nhất và thấp nhất trong thủy thủ đoàn là rất ít.” Và ông ta không hề được hưởng những đặc quyền ảo diệu hơn, không giường ngủ to hơn, cũng không được nhiều thức ăn gì hơn cả.

“Tập đoàn Cướp biển” có chế độ phúc lợi rất tốt. Chiến đấu anh dũng hay là người đầu tiên phát hiện mục tiêu đều sẽ được tưởng thưởng xứng đáng. Bị chấn thương ư? Chỉ cần “nộp hồ sơ” là xong. Cướp biển có chế độ tốt dành cho thương binh, “bảo hiểm” cho mọi thể loại thương tật trên chiến trường. Và các sáng kiến nhân sự này đã phát huy tác dụng. Lịch sử ghi nhận cướp biển không khó khăn gì khi kêu gọi dân tình nhập bọn, trong khi Hải quân Hoàng gia phải dùng tiền của để dẫn dụ mọi người tham gia.

Tập đoàn Cướp biển cũng có một chính sách đa dạng sắc tộc tận hàng trăm năm trước khi nó trở nên phổ biến hay được quy định theo luật pháp: Tại sao ư? Họ không phải kẻ giác ngộ đạo đức gì cao xa đâu; đơn giản chuyện phân biệt chủng tộc không giúp làm ăn thuận lợi, trong khi đối xử với người khác đàng hoàng thì có. Nó giúp họ có lợi thế trong việc chiêu dụ và giữ chân tài năng. Theo thống kê, một con tàu hải tặc trung bình có khoảng 25% thành viên da đen. Mỗi thành viên, bất kể sắc tộc nào, đều có quyền bình đẳng về bầu bán và chia phần. Đó là đầu những năm 1700. Phải đến 150 năm sau thì Hợp chủng quốc Hoa Kỳ mới xóa bỏ chế độ nô lệ.

Vậy nó có hiệu quả không? Các nhà kinh tế đánh giá cao cướp biển và sự khôn ngoan trong làm ăn. Trong nghiên cứu “An-arrgh-chy: The Law and Economics of Pirate Organization”, Leeson viết, “Việc ban điều hành hải tặc thiết lập trật tự và sự hợp tác hiệu quả khiến cho họ trở thành một trong những tập đoàn tội phạm tinh vi và thành công nhất trong lịch sử.”

Vậy, đối xử tốt với mọi người có thể mang đến thành công to lớn hơn hẳn ích kỷ – thậm chí cả khi bạn đang lượn theo con đường tà đạo.

Vài người có thể cho là tôi chỉ nâng cao quan điểm. Chém gió về những băng đảng trong tù hay mấy ông hải tặc chết từ lâu rồi nghe có thê’ hay đó, nhưng có liên quan gì đến cuộc sống hiện đại không?

Chúng ta đã xem xét qua những kẻ xấu ích kỷ, và những kẻ xấu đủ khôn để không cư xử ích kỷ. Thế còn những người thực sự tốt? Còn những người thực sự muốn làm điều đúng đắn? Liệu chúng ta có thành công? Liệu người tốt có thể về đích đầu tiên? Khi nào thì điều đúng đắn – chẳng hạn như mạo hiểm tính mạng để cứu một ai đó – mới được tưởng thưởng?

***