Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 2.2

Ắt hẳn rất nhiều lần trong đời bạn nghĩ mình đang sống ở nơi đau khổ nhất quả đất. Dù là khi còn học tiểu học, khi có một công việc tôi, hay chỉ là một ngày xui rủi, bạn có thể đều cảm thấy mình đang ở nơi bất hạnh cực độ. Thế nhưng, trừ khi bạn ở Moldova, còn không thì về mặt khoa học mà nói, cảm giác đó không hề đúng đâu.

Ruut Veenhoven, nhà xã hội học người Hà Lan được biết đến như “bố già trong lĩnh vực nghiên cứu về hạnh phúc,” đang tu bổ cho Cơ sở dữ liệu Hạnh phúc Thế giới (World Database of Happiness). Và khi nhìn vào danh sách tất cả các quốc gia trên thế giới xếp theo chỉ số hạnh phúc, Moldova đứng hạng bét.

Điều gì làm cho nước cộng hòa ít danh tiếng này khác biệt đến vậy?

Người dân Moldova đơn giản là không tin tưởng lẫn nhau. Chỉ số tin tưởng ở đây đã xuống tới mức kinh hoàng, tệ đến nỗi kiềm chế hết mọi sự hợp tác trong hầu hết lĩnh vực đời sống. Tác gia Eric Weiner ghi nhận nhiều sinh viên đút lót giáo viên để qua môn, và người dân Moldova sẽ không đi khám bác sỹ nhỏ hơn 35 tuổi vì cho rằng những người này đã chi tiền mua bằng.

Weiner tóm gọn thái độ của người Moldova chỉ trong một câu: “Không phải chuyện của tôi”. Khiến cho mọi người hành động tập thể vì lợi ích chung là chuyện dường như bất khả thi. Không một ai muốn làm việc gì có lợi cho kẻ khác. Việc thiếu vắng niềm tin đã biến Moldova trở thành một hố đen ích kỷ.

Lời đối đáp thông thường với câu hỏi của mẹ ở trên, “Nếu ai cũng làm như con thì sao?” cũng khá đơn giản: “À, không phải ai cũng làm vậy đâu.” Nhưng điều đó cũng đâu thực sự đúng, phải không? Chúng ta ít nhiều cũng đều biết qua một công ty hay một phòng ban tuột dốc vì tính ích kỷ. Các nghiên cứu cũng đồng thuận khi chỉ ra rằng hành vi xấu có thể lây nhiễm. Nó lan truyền. Và sớm muộn thì sẽ không chỉ mình bạn là kẻ duy nhất có mưu đồ riêng trong tập thể đâu.

Nghiên cứu do Dan Ariely từ Đại học Duke cho thấy việc nhìn thấy người khác lừa dối và thoát tội sẽ gia tăng hành vi lừa dối khắp nhóm. Chúng ta bắt đầu cảm thấy lừa dối là chuyện bình thường trong xã hội. Nó là thứ ai cũng “cảm thông.” Bạn có chạy đúng giới hạn tốc độ mọi lúc mọi nơi không? Tại sao không? Ừ thì nguyên do cũng giống như một câu đùa về đạo đức mà ta hay nghe mà thôi: Có 3 thể loại hành vi: “đúng” “sai” và “ai cũng làm vậy.” Khi nhìn thấy ai đó làm sai nhưng thoát tội, chúng ta cho rằng làm vậy cũng ổn thôi. Không ai muốn làm kẻ ngốc tuân thủ luật lệ trong khi chẳng ai làm theo.

Các nghiên cứu cho thấy việc nghĩ rằng người khác không đáng tin tạo ra một lời tiên tri tự ứng nghiệm. Bạn cho rằng họ sẽ cư xử tệ, vậy nên bạn dùng tin tưởng, đồng nghĩa với việc bạn không màng nỗ lực nữa và tạo ra một vòng xoáy đi xuống. Không có gì ngạc nhiên khi những đội nhóm với chỉ 1 thành viên tha hóa bị giảm hiệu quả công việc xuống đến 30-40%.

Vậy thì đúng là hành vi tự lợi cá nhân có thể phát huy tác dụng-nhưng chỉ là vấn đề thời gian trước khi mọi người bắt đầu làm theo. Sau đó, tất cả sẽ cùng chịu đựng kết cục giống như nền văn hóa tập trung vào cái tôi của Moldova, nơi không có một giá trị nào được tạo ra bởi những con người muốn làm điều tốt đẹp. Ruut Veenhoven nói, “Chất lượng của xã hội quan trọng hơn hẳn vị trí của bạn trong xã hội ấy.” Tại sao lại như vậy? Robert Axelrod, một giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Michigan, lý giải, “Cư xử tệ có thể trông hứa hẹn lúc đầu, nhưng trong dài hạn nó có thể phá hủy môi trường cần thiết để tạo dựng thành công.”

Đơn giản là, khi bạn bắt đầu trở nên ích kỷ, cư xử tự lợi và thủ đoạn kiểu Machiavelli, người khác sẽ dần chú ý. Nếu họ báo thù trước khi bạn kịp leo lên đỉnh cao quyền lực, bạn sẽ nhừ đòn. Nhưng thậm chí cả khi bạn thành công, vẫn còn đó một vấn đề. Bạn đã cho kẻ khác thấy rằng con đường dẫn đến thành công chính là phá luật, và bởi vì hành vi xấu có tính lây lan và người ta chỉ làm theo những gì hiệu quả, nên họ cũng sẽ phá luật. Bạn sẽ tạo ra những kẻ gian trá giống mình. Tiếp theo người tốt sẽ rời đi. Điều này tạo ra hiệu ứng gợn sóng: Bạn có thể nhanh chóng tạo ra một nơi mình chẳng muốn làm việc nữa, giống Moldova vậy. Một khi niềm tin không còn, mọi thứ khác cũng tèo theo. Khi mọi người được khảo sát trong nhiều lĩnh vực-như công việc, thể thao, gia đình-rằng họ muốn người khác có phẩm chất nào nhất, họ trả lời ra sao? Đáng tin cậy.

Để thực sự nhân rộng nỗ lực và thành công, ta phải vượt qua tính ích kỷ để tạo niềm tin và đạt được sự hợp tác. Trớ trêu thay, ngay cả khi bạn muốn thành công trong mảng tà đạo đi chăng nữa, bạn cũng phải thực hiện được điều này. Vậy để tìm hiểu lý do tại sao ích kỷ không hiệu quả đối với các tổ chức trong dài hạn, cũng như hiểu được mức độ cần thiết của niềm tin và sự hợp tác, chúng ta cần đến với lĩnh vực tội phạm.

***