Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 2.5

Lúc này đây, bạn đã biết sự hợp tác rất quan trọng, nhưng liệu bạn có bị lừa dối không? Liệu bạn có nên tin tưởng? Nếu chọn không tin, bạn có khả năng sẽ có kết cục như dân Moldova. Nhưng nếu chọn có, bạn có thể trở thành một kẻ đần. Vậy làm thế nào xử lý được thế lưỡng nan của lòng tin?

Khi các nhà khoa học xem xét vấn đề về lòng tin, họ thường dùng một trò chơi có tên gọi Thế lưỡng nan của Tù nhân (Prisoner’s Dilemma). Cách chơi thế này:

A và B rủ nhau đi cướp nhà băng, và vì không giỏi vụ này cho lắm, cả hai bị hốt. Cảnh sát giam hai người vào phòng giam tách biệt để tiến hành thẩm vấn. Hai người không có cách nào liên lạc với nhau, cảnh sát đề nghị:

-Nếu A làm chứng rằng B là chủ mưu, đồng thời B không phản lại A, A được thả tự do và B sẽ phải ngồi tù 5 năm.

-Nếu A không phản lại B, nhưng B phản lại A, A bóc lịch 5 năm còn B tự do phắn khỏi nhà giam.

-Nếu cả hai cùng phản nhau, cả hai sẽ ăn cơm tù 3 năm.

-Nếu cả hai đều nhất quyết hợp tác với nhau và bao che cho nhau tới cùng, cả hai sẽ chỉ ngồi tù 1 năm.

Nếu là A, bạn sẽ làm gì?

Nếu cả hai có thể tin tưởng nhau, câu trả lời dĩ nhiên đơn giản: cùng ngậm miệng và chỉ bị 1 năm tù. Nhưng liệu bạn có thể tin tưởng bạn mình? Liệu cảnh sát có dọa cho anh ta phun ra hay không? Lỡ anh ta phản trong khi bạn im lặng thì sao? Nó đồng nghĩa với việc anh ta thoát còn bạn lĩnh về 5 cuốn lịch. Nếu chỉ chơi 1 ván, việc phản bạn có vẻ là một bước đi khôn ngoan, nhưng nếu chơi liên tiếp 20 lượt thì sao? Chơi nhiều lần vậy có vẻ giống đời thực hơn chứ hả? Số mệnh của chúng ta trên thực tế hiếm khi chỉ phụ thuộc vào bất kỳ một quyết định đơn nhất nào.

Đây chính là điểm khởi đầu của Robert Axelrod. Khi Chiến tranh lạnh giữa Mỹ và Liên Xô đang leo thang, ông muốn khám phá xem điều gì sẽ làm người ta tin tưởng và hợp tác với nhau, và chiến thuật nào hiệu quả nhất. Thế là ông tổ chức một cuộc đấu, trong đó các chương trình máy tính khác nhau với các chiến lược khác nhau sẽ cùng tham gia trò Thế lưỡng nan của Tù nhân để tìm ra chương trình đạt điểm số cao nhất.

Các nhà nghiên cứu từ khắp các lĩnh vực tâm lý, kinh tế, toán học, xã hội học, và những lĩnh vực khác gửi đến tổng cộng 14 chương trình, cộng thêm 1 chương trình sẽ hoạt động theo kiểu hoàn toàn ngẫu nhiên. Có một chương trình tốt đến điên rồ: Nó vẫn tin tưởng đối thủ của mình thậm chí sau khi bị chơi khăm. Một chương trình khác tên ALL D thì hoàn toàn đối nghịch: Nó luôn phản bội đối thủ dù không bị phản. Những chương trình khác thì nằm ở giữa hai cực này. Vài chương trình phức tạp hơn thì tỏ ra tốt trong hầu hết thời gian nhưng thỉnh thoảng lại lén phản bội. Có một chương trình tên Tester chuyên giám sát bước đi của những chương trình khác để tính thử mình có thể “đánh lén” được bao nhiêu và rồi sẽ “hoàn lương” nếu có đối thủ phát hiện là mình đang đâm sau lưng.

Vậy hệ thống đạo đức nào đã giành chiến thắng cuối cùng? Ngạc nhiên thay, chương trình đơn giản nhất lại chiến thắng. Nó chỉ có 2 dòng code. Và nó khá tương đồng với những gì chúng ta đã biết. Nó là chương trình TFT (tit for tat — ăn miếng trả miếng).

Tất cả những gì TFT làm chỉ là hợp tác trong vòng đầu trò chơi, sau đó ở mỗi vòng tiếp theo, nó sẽ chọn phương án mà đối thủ đã chọn trước đó. Ví dụ, nếu trong vòng trước đối thủ chơi đẹp, nó sẽ chơi đẹp trong vòng tiếp theo; nếu đối thủ chơi xấu, nó cũng sẽ làm tương tự.

Chương trình đơn giản này giành thắng lợi tuyệt đối. Thế rồi Axelrod lại tổ chức một cuộc đấu khác. Lần này ông mời thêm nhiều chuyên gia hơn và có đến 62 ứng cử viên. Vài thuật toán phức tạp hơn nữa, trong khi một số là biến thể của TFT.

Vậy kết quả là ai thắng? vẫn là cựu binh TFT. Một lần nữa.

Chiến lược khiêm nhường nhỏ bé này sở hữu sức mạnh kỳ diệu gì vậy? Axelrod đã xác định được vài yếu tố mấu chốt làm cho 2 dòng code này trở nên đặc biệt. Ông thấy cùng một mô-típ với thứ ta đã thấy khi xét câu chuyện của những Người-cho-đi: Ban đầu, người tốt đại bại. Giống trong nghiên cứu “Bad Is Stronger than Good,” kẻ xấu nhanh chóng chiếm ưu thế ban đầu. TFT — đấu thủ chiến thắng sau cùng — cũng luôn có kết quả xấu ban đầu vì lựa chọn hợp tác của mình. Nhưng theo thời gian, kẻ xấu không kiếm được nhiều điểm với những người tốt. Khi TFT gặp một chương trình hợp tác trong tất cả các lượt, số điểm kiếm được rất lớn. Thậm chí những chương trình như Tester (đâm lén rồi hoàn lương khi bị phát hiện) cũng nhận ra việc chơi đẹp sẽ có lợi hơn cả số điểm thu được khi đâm lén.

TFT có rất nhiều điểm hay. Bằng việc hợp tác ban đầu, nó thể hiện thiện chí. Với những chương trình “thiện” khác, nó sẽ nhanh chóng hợp tác và gia tăng điểm số. Khi TFT gặp những chương trình chuyên trừng phạt đối thủ nếu chơi xấu, những kẻ-trừng-phạt này cũng sẽ dần hóa thành chương trình “thiện.” Với những chương trình như Tester, TFT thể hiện tinh thần sẵn sàng đấm vào mũi nếu đối thủ phản bội. Nó không phải là kẻ yếu đuối, thế nên các chương trình khác sẽ dần vào khuôn phép.

TFT đồng thời còn thể hiện được một điều cốt tử nửa: sự tha thứ. Bằng việc không cư xử phức tạp, bằng việc chỉ ghi nhớ điều đối thủ vừa mới làm, TFT đã thể hiện tốt hơn bất kỳ đối thủ nào khác — cả những chương trình không hoàn toàn xấu xa lẫn những chương trình hoàn toàn ngẫu nhiên. TFT không chỉ là một kẻ hợp tác hay trừng phạt, mà còn là một người thầy. Nó chỉ cho đối thủ cách chơi tốt hơn. Axelrod nói rằng một trong những lý do những chương trình không-thiện thể hiện rất kém chính là vì chúng không thể tha thứ và dần chết trong vòng xoáy tử thần.

Nhưng Axelrod không dừng lại ở đó. Ông cùng những nhà nghiên cứu khác còn khám phá thêm cách xây dựng một chương trình tốt hơn thế nữa. Tuy TFT đã thắng trong cả hai cuộc đấu, nhưng để làm tốt hơn, liệu họ có cần tăng mức tà đạo, hay chế ra một siêu-chương-trình hay không? Câu trả lời là không. Trái lại, thứ họ cần thêm vào chính là tính chất tốt đẹp — và đặc biệt là sự thứ tha.

Axelrod và các đồng sự nhận ra việc thay đổi từ chương trình TFT đơn thuần sang “TFT hào sảng” (GTFT — Good Tit-For-Tat) giúp nó thành công hơn nữa. Thay vì luôn bắt chước theo động thái cuối cùng của đối thủ, nó sẽ thi thoảng tha thứ và hợp tác sau khi bị phản bội. Việc này làm cho nó bị mất thêm vài điểm trước các chương trình “ác” cực đoan như ALL D, nhưng số điểm kiếm được lại nhiều hơn hẳn khi nó giúp các chương trình vẫn còn ẩn chứa cái “thiện” trong mình thoát khỏi vòng xoáy chết chóc.

Lý do thành công chính của TFT là nó mang bản chất tốt đẹp, biết tha thứ, dễ phối hợp với những tay chơi khác và cũng biết trả đũa khi cần thiết.

Tôi chắc rằng sự tương đồng giữa những điều ta đã xem xét nãy giờ đang dần rõ ràng, nhưng tiếp theo đây chúng ta hãy cứ bàn về cách những nguyên tắc trong một trò chơi đơn giản có thể giúp giải quyết những vấn đề lớn trong cuộc sống.

Moldova cũng giống như ALL D. Nếu những người tốt ở Moldova có thể gặp gỡ và hợp tác với nhau, sớm muộn họ cũng sẽ có vị thế vững chắc, nhưng điều đó chẳng bao giờ xảy ra. Nếu họ phát ra tín hiệu tốt đẹp để cố tìm gặp những người tốt khác, họ sẽ như chim non trong tổ đang kêu tìm mẹ: Tiếng kêu báo hiệu cho chim mẹ về tổ móm ăn, nhưng cũng đồng thời làm lộ vị trí cho các con mèo đang đói. Mà đám mèo thì đông hơn hẳn chim mẹ ở đất nước Moldova tội nghiệp.

Cướp biên, trái lại, sẽ không tha thứ cho ALL D. Một hệ thống dân chủ với những quy tắc rõ ràng đảm bảo chiến lợi phẩm được chia đồng đều sẽ tống khứ kẻ chơi bẩn khỏi tàu. Thậm chí như nếu ALL D là sếp, hắn cũng không trụ được lâu, bởi thuyền trưởng trên tàu cũng phải tuân thủ quy tắc như tất cả mọi người, và luật lệ phải được thống nhất công khai. Sẽ rất khó cho một kẻ chơi bẩn trụ lại trên tàu.

Nhưng sẽ thế nào nếu như thêm vào đó thiên hướng Người-cho-đi kiểu Adam Grant? Thay vì cướp bóc hết những ai không phải là hải tặc, sẽ ra sao nếu họ bắt đầu hợp tác một ít ban đầu, thuyết phục những người không phải hải tặc làm việc chung? Sẽ ra sao nếu như thay vì một con tàu hải tặc đơn lẻ hay một nhóm nhỏ, họ lại tạo ra được một mạng lưới rộng lớn? Hải quân Hoàng gia có lẽ không có cửa nào địch lại.

Chiến lược của kẻ xấu trong giải đấu vốn chứa đựng 2 giả định sai lầm. Một là nghĩ rằng những vòng đấu sau cũng diễn ra như những vòng đầu. Nhiều phần mềm, trong đó có TFT, sẽ để ý đến những động thái trước đó và phản ứng lại, dần dà dẫn đến trừng phạt hành vi xấu. Điều này cũng sẽ xảy ra trong đời thực. Hầu hết những vụ hợp tác của chúng ta không phải ẩn danh. Chúng ta đối mặt với cùng một người từ ngày này qua ngày khác. Chỉ cần phản bội là họ sẽ ghi nhớ. Lợi thế ban đầu nhờ gian trá sẽ không đáng khi so sánh với lợi ích tiềm năng của một mối quan hệ lâu dài.

Sai lầm thứ hai là giả định rằng trò chơi có tổng bằng không. Trong thực tế, việc hợp tác có thể tạo ra thêm nhiều lợi ích, đồng thời giảm bớt chi phí. Bằng cách nào ư? Vâng, câu trả lời có liên quan đến vỏ trái cam.

Các trường dạy kinh doanh thường tiến hành một thí nghiệm thương thảo, trong đó 2 nhóm học viên sẽ được yêu cầu đàm phán để chia một đống cam. Mỗi nhóm sẽ được cung cấp một số thông tin nhất định mà nhóm kia không biết. Rất giống như trò Thế lưỡng nan của Tù nhân, kẻ xấu luôn hành xử gian manh. Họ cho rằng trò chơi có tổng bằng không: Mỗi trái cam họ có đồng nghĩa với một trái nhóm còn lại bị mất. Còn những người biết hợp tác, những người biết giao tiếp nhanh chóng hơn, sẽ khám phá ra thông tin mà mỗi người nhận riêng trước khi chơi bao gồm một chi tiết quan trọng: Một nhóm chỉ cần ruột trái cam; trong khi nhóm còn lại chỉ cần có vỏ. Nếu biết trò chuyện với nhau, họ có thể dễ dàng đạt được mọi thứ mình cần. Nhưng nếu ngay lập tức họ nghĩ mình đang đấu nhau, kết quả của cả hai đều tệ hơn.

Vấn đề dài hạn hay ngắn hạn là rất quan trọng. Những tay bán xe cũ nghĩ rằng mình chỉ gặp khách hàng đó một lần, đó là lý do họ hay chém đẹp. Trong khi đó, mẹ của bạn ở với bạn cả đời. Và mẹ luôn làm điều tốt. Càng tương tác với ai đó lâu, hành vi của họ đối với chúng ta sẽ thường tốt hơn hẳn.

Nghiên cứu của Adam Grant cũng đã chứng tỏ sự khác biệt này. Người-cho-đi thường chịu đựng những điều không hay trong ngắn hạn, nhưng trong dài hạn — khi họ gặp những Người-cho-đi khác và được Người-dung-hòa bảo vệ — danh tiếng của họ sẽ lớn dần lên. Và BÙM. Họ bắn thẳng từ đáy lên đến đỉnh cao của thang bậc thành công.

Nhưng chẳng phải TFT cũng rất giống Người-dung-hòa đó ư? Có một điểm khác biệt cốt yếu: TFT bắt đầu bằng sự hợp tác. Người-dung-hòa thì không nhất thiết sẽ hợp tác. Họ có xu hướng chờ cho người khác làm điều gì đó tốt đẹp trước khi đáp lại bằng thiện chí. Thái độ thụ động đó làm giảm mạnh số lượng tương tác của họ. Trong khi đó, Người-cho-đi lại chạy quanh phân phát ơn huệ, mất đi một ít cho Người-nhận-về, nhận lại phần tương đương từ Người-dung-hòa, và trúng số mỗi khi gặp Người-cho-đi khác. Người-cho-đi có thể trở thành những tay kết nối mạng lưới tuyệt vời chỉ đơn giản bằng việc là chính mình, trong khi những Người-dung-hòa do dự cứ mãi chờ đợi người khác chìa tay ra trước.

Axelrod đề xuất 4 bài học ta có thể học hỏi từ thành công của TFT:

Đừng ganh tị

Một lần nữa, hầu hết cuộc đời ta không phải trò chơi tổng-bằng-không. Chỉ vì ai đó chiến thắng, không có nghĩa là bạn chiến bại. Đôi khi người đó chỉ cần ruột và bạn thì cần vỏ. Và đôi khi thua nhỏ ở vòng này lại giúp bạn thắng to ở vòng sau. Nhưng điều này nghe mới điên: TFT không bao giờ giành được điểm số cao hơn đối thủ trong bất kỳ vòng đấu nào. Nó không bao giờ chiến thắng. Nhưng số điểm nó tích lũy được lại cao hơn những kẻ “chiến thắng” — những kẻ vốn chỉ giành được rất ít điểm sau nhiều lượt đấu. Axelrod giải thích như sau, “TFT chiến thắng không phải bằng cách đánh bại đối thủ, mà nhờ khơi gợi hành vi từ các tay chơi khác, cho phép cả hai cùng có kết quả tốt.” Đừng lo chuyện phía bên kia đang làm ăn tốt ra sao; hãy cứ tập trung lo chuyện mình đang làm ăn tốt ra sao thôi.

Đừng chơi xấu trước

Chuyên gia Robert Cialdini cho rằng, sự đáp đền qua lại là một trong những chìa khóa giúp truyền cảm hứng và gây thiện cảm đối với người khác, nhưng quan trọng là ta còn phải là người làm trước. Người-dung-hòa chờ đợi và bỏ lỡ quá nhiều cơ hội. Người-nhận-về đánh đổi lợi ích dài hạn để giành lấy lợi ích ngắn hạn. Hãy nhớ rằng, tất cả những người thắng lớn đều cư xử tốt và những kẻ thất bại thảm hại đều phản bội trước.

Giữ tinh thần “trả lễ” trong cả hợp tác lẫn trở mặt

Đừng bao giờ phản bội trước. Hà cớ gì phải khiến cho người ta nghi ngờ động cơ của bạn? Nhưng nếu một ai đó đã lừa dối bạn, đừng quá cao thượng với họ. Trong giải đấu, đối đầu sẽ dẫn đến điểm số thấp, nhưng trả thù lại giúp nâng cao điểm số.

Đừng quá khôn ranh

Tester nghe có vẻ như một chiến lược hợp lý: xem thử có thể chơi xấu để ăn thêm được bao nhiêu điểm và không đi quá trớn. Nhưng chiến lược này thiếu đi tính đường hoàng của TFT, và tuy rằng Tester sẽ hốt được một ít điểm ở đây ở kia, nó phải trả giá bằng danh tiếng của mình. Và cũng không có một hệ thống phức tạp nào thực sự làm tốt. TFT là cái đơn giản nhất trong tất cả, và việc thêm vào sự tha thứ thi thoảng chính là cách duy nhất giúp cải thiện nó. Bạn cần phải dạy được những người đang có mối quan hệ với mình, bởi vì bạn muốn mối quan hệ này tiếp diễn. Anh hợp tác với tôi, tôi hợp tác với anh. Anh phản bội tôi, tôi phản bội anh. Đơn giản vậy thôi. Quá khôn ranh sẽ làm mọi thứ phức tạp hơn, và khiến cho người khác nhanh chóng đề phòng bạn. Một khi đối phương hiểu rõ nguyên nhân và kết quả, họ sẽ có xu hướng hợp tác và nhận ra tất cả đều sẽ có lợi. Hiện tại, trong những trò chơi tổng-bằng-không như cờ vua, ta phải che giấu ý đồ của mình; tuy nhiên, trong Thế lưỡng nan của Tù nhân lặp đi lặp lại, mọi chuyện hoàn toàn trái ngược. Ta muốn những người chơi khác hiểu được ta đang làm gì để họ có thể cùng tham gia. Và cuộc đời thì thường giống trò Lưỡng nan hơn.

Chúng ta đã cùng nghe qua câu chuyện những kẻ khốn, băng nhóm trong tù, cướp biển, và các phần mềm giả lập. Bạn ắt đã học được nhiều điều, tất cả đều hay ho và thú vị, nhưng chính xác thì có thế rút ra những quy tắc nào để sử dụng? Hãy cùng tổng hợp lại những thứ ta đã biết về cách để trở nên đạo đức và thành công — mà không kết cục như một gã đần.