Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 2.6

Quy tắc 1: Chọn đúng cái ao

Đừng chuyển đến Moldova — dù là theo nghĩa đen hay nghĩa bóng. Khi tôi hỏi Bob Sutton, giáo sư tại Trường Kinh doanh Stanford, rằng ông có lời khuyên gì cho sinh viên, ông nói:

Khi sắp nhận việc, hãy xem xét kỹ những con người mà bạn chuẩn bị làm việc chung — vì xác suất cao là bạn sẽ trở nên giống họ chứ không phải ngược lại. Bạn không thể thay đổi họ. Nếu mọi thứ không phù hợp với con người bạn, chuyện sẽ chẳng đến đâu.

Như vậy, môi trường làm việc xấu có thể khiến bạn trở thành người xấu, đồng thời cảm thấy không hạnh phúc. Hành vi gian dối có tính lây nhiễm, như đã thấy trong nghiên cứu “Contagion and Differentiation in Unethical Behavior: The Effect of One Bad Apple on the Barrel” của Dan Ariely. Khi thấy các đồng sự lừa dối, bạn sẽ có xu hướng bắt chước theo. Và khi ai cũng thấy những người xung quanh đều gian dối, tất cả sẽ cùng bẻ luật. Đó là lối đi dẫn thẳng đến Moldova.

May mắn thay, bối cảnh tác động theo cả hai chiều. Nghiên cứu Terman, vốn ghi nhận thông tin từ 1.000 người từ hồi còn trẻ cho đến khi chết đi, đã kết luận rằng những người quanh ta sẽ quyết định ta là người như thế nào. Khi nhìn thấy những người xung quanh hành động vị tha, ta sẽ có xu hướng hành động giống như vậy.

Điều này giúp ta an toàn hơn khi trở thành Người-cho-đi — và hưởng các lợi ích mà những Người-cho-đi tốp đầu đã đạt được mà không sợ trở thành kẻ hy sinh vì đại nghĩa. Kết nối với những Người-cho-đi khác chính là thứ mang lại thành công bất ngờ cho những chương trình “thiện” trong giải đấu của Axelrod. Nếu bạn đang ở trong một môi trường xấu, hãy khoanh vùng lại và tập trung giao lưu với những người tốt khác. Chỉ cần 5% tương tác giữa các chương trình “thiện” cũng đủ giúp chúng có lợi thế hơn những kẻ ác ma. Điều này có thể không hiệu quả hoàn toàn ngoài đời thực, nhưng chắc chắn tồn tại một điểm bùng nổ ở đâu đó quanh đây thôi.

Chọn lựa đúng cái ao thậm chí có thể giúp bạn hưởng các lợi ích mà những kẻ chơi bẩn đang có. Nịnh sếp không hẳn là vô đạo đức hay không đứng đắn nếu đó là người mà bạn thực sự kính trọng. Ở lần phỏng vấn xin việc tiếp theo, hãy tìm hiểu xem ai là người bạn sẽ phải báo cáo. Hỏi xin gặp người đó và tìm hiểu thông tin về họ. Các nghiên cứu cho thấy sếp ảnh hưởng đến mức độ hạnh phúc và thành công của bạn nhiều hơn hẳn ảnh hưởng của cả công ty nói chung.

Quy tắc 2: Hợp tác trước

Tất cả những chương trình thành công trong cuộc đấu của Axelrod đều hợp tác trước. Người-cho-đi vượt trội so với Người-dung-hòa bởi vì họ tình nguyện giúp đỡ mà không cần chờ đợi xem người khác sẽ làm gì. Có rất nhiều nghiên cứu đã chứng minh điều này. Robert Cialdini nói rằng làm người đầu tiên sẵn lòng giúp đỡ chính là chìa khóa đưa đến cảm giác có qua có lại, vốn là một trong những nền tảng trong việc thuyết phục và làm hài lòng lẫn nhau.

Khi giảng viên Deepak Malhotra tại Trường Kinh doanh Harvard dạy sinh viên môn đàm phán, việc đầu tiên ông nói không phải là “Cứng rắn lên” hay “Cho họ thấy ta đang nghiêm túc nói chuyện làm ăn.” Lời khuyên đầu tiên của ông chính là “Họ cần phải thích ta đã.”

Điều này không có nghĩa bạn gặp ai cũng phải tặng họ 20 đô la. Sự giúp đỡ chỉ cần nhỏ thôi. Chúng ta thường hay quên rằng vài điều khá dễ dàng đối với bản thân chúng ta (một email giới thiệu chỉ tốn 30 giây) có thể mang lại lợi ích vô cùng to lớn cho người khác (nhận được một công việc). Giúp vài việc nhanh gọn đối với người mới quen sẽ cho những Người-cho-đi khác biết rằng bạn cũng là một Người-cho-đi, đồng thời nhận được sự giúp đỡ từ những Người-dung-hòa. Cứ tiến tới và gửi tặng bạn tù mới đến một giỏ quà. Khi đó, nếu chẳng may các phe bắt đầu rút dao ra trong sân tù, bạn sẽ có thêm rất nhiều người trông chừng hộ sau lưng.

Quy tắc 3: Hành động quên mình không phải cao thượng, mà là ngu ngốc

Tin tưởng người khác nói chung sẽ giúp công việc thuận lợi hơn, nhưng giống như Don Johnson ở bàn blackjack, nắm giữ lợi thế không có nghĩa là bạn sẽ giành chiến thắng trong mọi ván đấu. Bạn không thể đoán được sự hợp tác sẽ thành công tới đâu trong mỗi mối tương tác, nhưng bạn sẽ thắng nhiều hơn thua. Hãy nhớ, người thành công nhất trong nghiên cứu bên trên tự đánh giá mình là tin người 8/10, chứ không phải 10/10.

Thực ra, có một biến thể mới hơn của TFT mà một nhà nghiên cứu cho rằng vượt qua cả chương trình TFT thông thường lẫn GTFT. Vậy nó có điểm gì khác? Nếu như đối thủ của nó luôn luôn hợp tác, bất chấp chuyện gì xảy ra đi chăng nữa, nó sẽ đào mỏ đối thủ. Khá buồn khi biết cách này hiệu quả, nhưng cũng dễ hiểu. Đó chính là bản chất con người, khi nhìn thấy người khác làm quá nhiều và không bao giờ phản ứng, ta sẽ nghĩ chuyện họ cống hiến là hiển nhiên. Vậy nên nếu bạn không phải hoàn toàn là một vị thánh thì cũng ổn thôi; hành động kiểu thánh nhân thực sự là một chiến lược rất tệ khi muốn vượt lên. (Giờ bạn đã thấy đỡ buồn hơn chưa?)

Axerold đã nhận ra sự trả đũa là cần thiết để các chương trình có thể thành công trong giải đấu. Nhưng trong đời thực thì điều đó có ý nghĩa gì? Hóa ra cách tốt nhất để trừng phạt những Người-nhận-về tại nơi làm việc chính là một vũ khí cổ điển: tám chuyện. Việc cảnh báo mọi người về những Người-nhận-về sẽ làm cho bạn cảm thấy dễ chịu hơn và có thể giúp giám sát những hành vi xấu.

Bên cạnh đó, như Adam Grant đã đề cập, việc cho đi quá nhiều có thể dẫn đến tình trạng kiệt quệ. Chỉ 2 giờ/tuần giúp đỡ người khác là đủ để đạt được lợi ích tối đa, vậy nên không cần cảm thấy tội lỗi hay hy sinh hết mình — và cũng không cần phải biện hộ khi nói rằng bạn không có thời gian giúp đỡ người khác.

Quy tắc 4: Làm việc chăm chỉ — nhưng phải bảo đảm nỗ lực của mình được người khác chú ý

Ta có thể học được gì từ những kẻ khốn ưa chơi bẩn mà không cần phải trở nên giống họ? Có một xu hướng phổ biến trong các cuộc nghiên cứu: Những kẻ khốn không ngại xô chỗ này một chút, đẩy chỗ kia một ít. Họ tự quảng bá mình. Họ luôn thương thảo. Họ khiến mọi người phải nhìn thấy họ. Nhưng những việc này không cần phải là kẻ chơi bẩn mới thực hiện được. Có thể bạn sẽ không đạt được mọi thứ mà họ có, nhưng bạn sẽ có lợi khi bước ra sân khấu mà không cần phải bán linh hồn cho quỷ dữ.

Bạn cần phải hiện hình, sếp phải thích bạn. Đó không phải bằng chứng cho thấy thế giới này quá ư vô cảm; đó chỉ đơn giản là bản chất con người. Làm việc siêng năng sẽ không được đền đáp nếu sếp không biết nên thưởng ai. Bạn có nghĩ một sản phẩm tuyệt vời sẽ tự bán được mà không cần marketing không? Chắc là không rồi.

Vậy đâu là điểm cân bằng? Mỗi thứ Sáu hàng tuần gửi cho sếp bạn một email tổng kết về những thành quả đã đạt được trong tuần — không cần màu mè, chỉ tóm gọn những việc tốt mà bạn đang làm. Bạn có thể cho rằng sếp sẽ tự biết bạn đang làm gì, nhưng họ rất bận. Họ có vấn đề của riêng họ. Họ sẽ đánh giá cao và bắt đầu liên tưởng bạn với những điều tốt mà họ nghe được (từ bạn, dĩ nhiên). Và khi đến thời điểm xét thăng chức hay tăng lương (hay làm mới lại CV), bạn có thể duyệt lại cho họ những email kia như một lời nhắc rằng bạn rõ ràng là nhân viên giỏi.

Quy tắc 5: Nghỉ dài hạn và khiến cho người khác cũng nghĩ dài hạn

Hãy nhớ, hành vi xấu có thể mạnh trong ngắn hạn nhưng hành vi tốt sẽ chiến thắng trong dài hạn. Vậy nên, bằng hết sức mình, hãy làm mọi thứ dài hạn hơn. Thêm nhiều bước hơn vào hợp đồng. Thuyết phục người khác theo cách mà ta có thể giúp họ trong thời gian dài. Việc càng trông như chỉ làm một lần rồi thôi, người ta sẽ càng có động lực chơi khăm nhau. Càng có chung nhiều mối quan hệ hay bạn bè, và càng có nhiều khả năng tái ngộ, mọi người sẽ càng có lý do để cư xử tốt với ta. Đó là lý do tại sao các vị vua thời trung cổ hay cho con cái mình cưới con của các gia đình hoàng gia khác. Giờ chúng ta là một gia đình. Chúng ta sẽ có chân chung. Chúng ta sẽ phải cư xử tốt với nhau.

Axelrod gọi đó là hành động “mở rộng cái bóng của tương lai.” David DeSteno, người đứng đầu Social Emotions Group tại Đại học Northeastern, nói rằng:

[Con người] luôn cố gắng xác định 2 điều: (1) liệu đối tác tiềm năng này có đáng tin không, và (2) liệu có khả năng gặp lại họ lần nữa không. Câu trả lời cho 2 câu hỏi này, hơn bất cứ điều gì khác, sẽ quyết định động lực hành động của bất kỳ ai ở hiện tại.

Quy tắc 6: Tha thứ

Còn nhớ điều làm cho TFT hiệu quả hơn không? Đôi lúc hãy thứ tha. Nó giúp ngăn cản vòng xoáy chết chóc.

Các giải đấu của Axelrod có phần trừu tượng và đơn giản hóa quá mức khi so sánh với đời thực, những bài học về sự tha thứ lại quan trọng hơn hẳn trong cuộc sống so với trong trò chơi. Cuộc sống ồn ã và phức tạp, còn chúng ta lại không hề có đầy đủ thông tin về người khác hay động cơ của họ. Chuyện ta nghi ngờ rồi gạt bỏ người khác có thể chỉ do thiếu thông tin rõ ràng mà thôi. Hãy nhìn thẳng vào sự thực: Chúng ta thậm chí còn không thể tin tưởng chính mình. Bạn nói mình đang ăn kiêng, thế rồi ai đó mang mấy cái bánh đến chỗ làm, và thế là bạn chả kiêng khem gì nữa. Vậy có phải bạn là người xấu hay bạn không bao giờ nên tin tưởng bản thân mình nữa không? Dĩ nhiên là không. TFT không bao giờ vươn lên dẫn đầu chỉ trong 1 lượt chơi, nhưng đã giành chiến thắng trong toàn cục. Điều đó có nghĩa là hãy cho nhau cơ hội thứ hai. Bạn không hoàn hảo, người khác cũng vậy, và vẫn có lúc con người ta nhầm lẫn.

Một điều cuối cùng nữa trước khi ta sang chủ đề kế tiếp. Bạn còn nhớ Michael Swango không? Tay bác sĩ sát thủ ấy? Ờ rồi, cuối cùng họ cũng bắt được hắn.

Dần dà ai đó cũng đã làm điều đúng đắn. Jordan Cohen đã gửi một bản fax về hắn đến tất cả các trường y ở Mỹ, và nó đã nhận được sự chú ý của FBI. Swango trốn khỏi Mỹ, nhưng khi trở về vào năm 1997, hắn đã bị bắt tại Sân bay O’Hare ở Chicago.

Vào ngày 6/9/2000, hắn thừa nhận tội danh giết người và lừa đảo để tránh nhận án tử hình. Bị kết 3 án chung thân, hắn giờ “nghỉ hưu” tại một nhà tù an ninh tận răng ở Florence, Colorado.

Swango chẳng quan tâm gì tới ai, còn những người khác quanh hắn thì ích kỷ. Trong ngắn hạn, mọi chuyện diễn ra có lợi cho họ; nhưng trong dài hạn, Swango đã bị bắt và sự nghiệp của nhiều vị có danh có tiếng cũng bị hủy hoại theo. Thậm chí khi xung quanh là những con người ích kỷ, lựa chọn trở thành một tay giết người hàng loạt cũng không phải là chiến lược dài hạn thành công.

Vậy, làm người tốt có thể là một chiến lược hiệu quả. Nhưng nó lại đặt ra thêm câu hỏi: Làm thế nào biết được ta nên bám trụ bao lâu? Liệu câu danh ngôn cổ “Kẻ bỏ cuộc không bao giờ chiến thắng và người chiến thắng không bao giờ bỏ cuộc” có thật sự đúng?

Chúng ta ít nhiều đều biết qua một ai đó phí phạm mấy năm trời làm một thứ mà chẳng bao giờ thành công. (Liệu cô bé kia thật sự nghĩ bỏ việc để làm giáo viên dạy yoga là lựa chọn đúng hay sao?) Và chúng ta ai cũng đã từng bỏ cuộc quá sớm hay hối tiếc khi không bám trụ với một thứ gì đó qua những thời khắc khó khăn. (Tại sao mình lại bỏ đại học chứ? Mình lẽ ra có thể kiếm được nhiều tiền hơn nếu đi học.)

Vậy cái nào tốt hơn: bền bỉ hay bỏ cuộc? Làm sao biết được khi nào nên từ bỏ và khi nào nên bám trụ? Hãy cùng đến với chương tiếp theo.