Đánh Thức Năng Lực Vô Hạn - Anthony Robbins - Chương 7

“Hãy làm việc thật tốt và có trật tự”.

_ Corinthians 14:40

Ta đã bàn nhiều về hành trình khám phá cách người khác hành động. Con người có khả năng có được những thành quả xuất sắc nhờ những hành động cụ thể (cả về thể chất lẫn tinh thần). Đó là những hoạt động trong tâm tưởng cộng với những việc làm bên ngoài. Nếu ta có những hoạt động tương tự ta sẽ tạo ra thành quả tương tự. Tuy nhiên một nhân tố khác ảnh hưởng tới thành quả: đó là sự sắp xếp các hoạt động. Cách sắp xếp (là cách ta định ra trật tự cho hoạt động), có thể tạo nên sự khác biệt lớn về thành quả có được.

Đâu là sự khác biệt giữa câu “con chó cắn Jim” và “Jim cắn con chó”? Hai câu này rất khác biệt, nhất là khi Jim chính là ta. Câu chữ vẫn thế thôi. Chỉ khác trật tự: cách sắp xếp từ ngữ. Ý nghĩa của trải nghiệm được quyết định bởi trật tự các dấu hiệu gửi tới não bộ. vẫn những kích thích ấy, vẫn những từ ngữ ấy, nhưng ý nghĩa thì khác hẳn. Nếu muốn học hỏi để có thành quả như của những người thành công, học hỏi nhờ bắt chước trật tự này rất quan trọng. Trật tự mà trong đó mọi việc được hình dung trong tâm tưởng được nhập vào não bộ theo một cách cụ thể. Nó cũng giống như các lệnh ta nhập vào máy vi tính. Nếu bạn lập trình các lệnh theo một thứ tự nhất định, máy tính sẽ sử dụng mọi khả năng của nó để cho ra thành quả như bạn mong muốn. Nếu bạn lập trình những lệnh đúng nhưng lại theo trật tự khác với trật tự vốn có bạn sẽ không có được kết quả như mong muốn.

Chúng ta sử dụng từ “chiến lược” để mô tả những nhân tố này. Các loại hình ảnh tưởng tượng, những phương thức cảm nhận cần thiết, và một trật tự thích hợp. Chúng cùng kết hợp với nhau để tạo một kết quả đặc biệt. Ta có một kế hoạch giúp tạo ra bất cứ thứ gì trong cuộc sống: cảm giác yêu thương, sự hấp dẫn, động lực, quyết định, bất cứ điều gì. Nếu ta biết kế hoạch cho tình yêu thương là gì, ta có thể tạo ra được tâm trạng như ý muốn. Nếu ta biết hoạt động nào của mình được hiện theo trình tự nào sẽ cho ra một quyết định đúng đắn, sau đó nếu lưỡng lự ta có thể trở nên quả quyết chỉ trong giây lát. Ta cũng sẽ biết đâu là chìa khóa để giúp ta tạo ra những thành quả như mong muốn với cỗ máy sinh học của bản thân.

Một hình ảnh ẩn dụ cho những thành tố được sử dụng trong các chiến lược là việc nướng bánh. Nếu một người thợ làm được một cái bánh chocolate rất ngon, bạn có thể làm giống thế chăng? Tất nhiên là được, nếu có công thức. Công thức chẳng qua là một kế hoạch, một chiến lược đặc biệt giúp ta biết nên sử dụng nguyên liệu gì và sử dụng như thế nào để có được thành quả cụ thể. Ai cũng có hoạt động của hệ thần kinh giống nhau và có nguồn lực tiềm tàng như nhau. Chính chiến lược (cách sử dụng những nguồn lực ấy) quyết định thành quả. Kinh doanh cũng vậy. Một công ty có thể có nhiều nguồn lực tuyệt vời. Nhưng chính chiến lược giúp sử dụng tốt nhất nguồn lực ấy sẽ quyết định sự thành bại của công ty ấy trên thương trường.

Vậy ta cần điều gì để có được chất lượng bánh tương tự như một thợ nướng bánh chuyên nghiệp? Công thức làm bánh? cần phải theo công thức đó một cách nghiêm ngặt. Nếu theo công thức ấy thật cẩn thận, bạn sẽ có được kết quả như của người thợ làm bánh chuyên nghiệp kia, dù có khi bạn chưa bao giờ nướng bánh trước đây. Người thợ làm bánh có thể đã phải mất nhiều năm thử và sai trước khi có được một công thức hoàn chỉnh cuối cùng. Bạn có thể tiết kiệm được khoảng thời gian nhiều năm ròng ấy bằng cách theo bí quyết của người thợ kia: bắt chước những gì ông ta làm.

Có rất nhiều chiến lược để đến kết quả cuối cùng, để tạo ra và duy trì một sức khỏe tốt, để có cảm giác vui vẻ và được yêu thương trong suốt cuộc đời. Nếu bạn biết có những người thành công về mặt tài chính hoặc có nhiều quan hệ tốt đẹp, bạn chỉ cần phát triển chiến lược của họ và áp dụng nó để có được những thành quả tương tự và tiết kiệm rất nhiều thời gian cùng sức lực. Đó là năng lực của việc noi gương hay bắt chước. Bạn không phải khó nhọc trong nhiều năm trời mới thành công.

Vậy công thức mang lại nghị lực, giúp có được hành động hiệu quả là gì? Trước tiên đó là những thành tố cần thiết để có được thành quả như mong muốn. Trong việc “chế biến” trải nghiệm của con người, những nguyên liệu chính là năm giác quan.

Mọi thành quả của con người đều được hình thành hoặc tạo ra từ một cách sử dụng cụ thể các cơ quan thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác và vị giác. Công thức còn cho biết thêm gì nữa? Nó cho ta biết khối lượng. Trong việc tái hiện lại trải nghiệm của con người, ta cũng cần biết không chỉ nguyên liệu, mà còn mỗi nguyên liệu phải cần số lượng bao nhiêu. Trong chiến lược suy tưởng, ta cần nghĩ về các thể thức cảm nhận như là những đơn vị có khối lượng. Chúng cho biết cụ thể ta cần bao nhiêu. Ví dụ ta cần nhận thức bao nhiêu qua cơ quan thị giác: độ sáng ra sao, độ tối thế nào hoặc trải nghiệm đó gần gũi đến đâu. Ta cũng cần biết thêm về tiết tấu của âm thanh và của cấu trúc khi ta cảm nhận qua cơ quan thính giác và xúc giác.

Liệu như vậy đã đủ chưa? Nếu biết loại nguyên liệu nào cần phải sử dụng và phải sử dụng bao nhiêu rồi, liệu bạn có thể có được một chiếc bánh có chất lượng đúng y như của người chuyên nghiệp kia không? Không, trừ khi bạn biết cách sắp xếp quá trình nướng bánh. Có nghĩa: khi nào chế biến nguyên liệu gì và theo trình tự nào. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu việc người thợ làm bánh chuyên nghiệp làm cuối cùng, còn bạn làm đầu tiên? Liệu bạn có được một cái bánh có chất lượng tương tự hay chăng? Không đâu. Tuy nhiên nếu bạn sử dụng cùng loại nguyên liệu cùng số lượng và làm theo cùng một trình tự bạn có thể có được thành quả tương đồng.

Việc gì cũng cần chiến lược: chiến lược cho nguồn động lực, cho tình yêu thương và cho một bề ngoài hấp dẫn đối với người mình yêu mến. Những tiến trình nhất định của những kích thích cụ thể luôn đạt được một kết cục cụ thể. Các chiến lược hay các kế hoạch cũng giống như sự kết hợp của mọi nguồn lực trong não bộ của bạn. Thậm chí, giống mã của khóa số, nếu biết các con số nhưng lại không sử dụng theo đúng thứ tự bạn cũng không thể mở được kho chứa nguồn năng lực. Tuy nhiên, nếu biết chính xác các con số và sử dụng chúng theo đúng thứ tự, khóa của kho chứa nguồn năng lực sẽ bật tung bất cứ lúc nào. Thế nên, điều bạn cần là tìm sự kết hợp để mở kho chứa nguồn năng lực của bạn cũng như của người khác.

Đâu là nền tảng của sự sắp xếp này? Các giác quan. Ta có nguồn cảm ứng ở hai mức: nội tâm và ngoại tâm. Cách tổ chức và sắp xếp là cách ta xếp những thành tố cơ bản về những trải nghiệm ở bên ngoài và những gì ta hình dung trong tâm tưởng.

Ví dụ, ai trong chúng ta cũng có hai loại trải nghiệm thị giác. Loại thứ nhất là những gì ta nhìn thấy từ thế giới bên ngoài. Khi đọc một cuốn sách hay nhìn những dòng chữ trên bảng đen, ta có trải nghiệm trực quan từ bên ngoài tác động. Loại thứ hai là thị giác bên trong. Hãy nhớ trong chương trước, ta có thể thức cảm nhận bằng hình ảnh trong tâm trí. Những khi tức giận, ta không nhìn thấy bãi biển hoặc mây bay, hay niềm hạnh phúc. Ta hình dung nó trong tâm tưởng. Như vậy ta trải nghiệm bằng thị giác nhưng với những hình ảnh trong tâm trí.

Để tạo ra một công thức, ta nhất định phải có một hệ thống những việc cần làm và làm vào lúc nào. Thế nên, ta có một hệ thống ký hiệu để mô tả các kế hoạch. Ta biểu đạt tiến trình cảm nhận với các ký hiệu tốc ký: V (visual) cho cơ quan thị giác, A (auditory) thính giác, K (kinesthetic) xúc giác, i (internal) cho nội tâm, e (external) cho ngoại lai, t (tonal) cho âm điệu và d (digital) cho câu chữ. Khi nhìn thấy thứ gì ở thế giới bên ngoài (tác động bên ngoài đến cơ quan thị giác) ta hãy biểu đạt nó bằng Ve. Khi có cảm xúc bên trong, ta gọi nó là Ki. Ví dụ, trình tự một cô gái có được nguồn động lực bằng cách nhìn thấy một thứ gì đó (Ve) sau đó tự nhủ với bản thân (Aid). Hành động ấy tạo ra một cảm xúc sôi động trong tâm trí (Ki). Tiến trình này sẽ được mô tả như sau: Ve – Aid – Ki. Cứ việc bàn cả ngày với cô ấy về nguyên nhân của hành động cô ta. Nhưng chưa chắc bạn thành công. Tuy nhiên, nếu cho cô ta thấy thành quả và nói rằng cô ta phải tự nhủ với bản thân điều gì khi nhìn thấy hình ảnh kia, bạn có thể đặt người đó vào tâm trạng tương tự giống của mình.

Làm gì cũng cần kế hoạch. Ta cần các khuôn mẫu tưởng tượng trong tâm trí để tạo những kết quả cụ thể. ít người biết làm thế nào sử dụng những chiến lược như vậy một cách có ý thức. Thế nên, ta thường phải chịu cảnh tâm trạng thay đổi luôn và phụ thuộc vào những kích thích đến với ta. Nhưng chỉ cần tìm hiểu kế hoạch của mình, ta sẽ có tâm trạng mong muốn. Ta cũng cần biết kế hoạch của người khác để biết chính xác họ phản ứng như thế nào với kích thích từ môi trường.

Ví dụ, có phải khi cần mua một món đồ, bạn liên tục sắp xếp những trải nghiệm ngoại lai và nội tâm theo một trình tự nhất định? Chắc chắn rồi. Có thể bạn chưa hiểu rõ rệt, nhưng thực tế: một quy trình sắp xếp các trải nghiệm quan trọng từng lôi cuốn sự chú ý của bạn tới một loại xe hơi cũng có thể lôi cuốn sự chú ý của bạn tới một kiểu nhà cụ thể. Có những kích thích nhất định theo một trình tự nhất định ngay lập tức đẩy bạn vào tâm trạng muốn mua một món đồ. Ai cũng có một trình tự để làm theo nhằm tạo ra những hoạt động và tâm trạng cụ thể. Biểu thị thông tin của mình trong sự sắp xếp chương trình của người khác là một hình thức hữu dụng để hòa hợp. Thực tế, nếu được làm hiệu quả, tài giao tiếp của bạn sẽ hấp dẫn đến độ không cưỡng lại được bởi nó tự động kích hoạt những kích ứng nhất định.

Còn có loại chiến lược khác hay không? Còn có chiến lược nào chắc chắn mang lại thành công hay không? Còn có những cách tổ chức thông tin bạn bộc lộ với một ai đó khiến thông tin đó trở nên hấp dẫn hay không? Tất nhiên là có. Tạo nguồn động lực ư? Quyến rũ ư? Học hỏi ư? Luyện tập thể thao ư? Bán hàng ư? Tất nhiên đều có cả. Vậy về cảm giác chán nản thì sao? Cảm giác mê li thì sao? Luôn có những cách cụ thể để bộc lộ trải nghiệm của bạn theo một trình tự nhất định để tạo ra những cảm xúc nói trên. Có những trải nghiệm giúp ta quản trị thành công. Có những chiến lược làm nảy sinh óc sáng tạo. Khi có những sự vật hiện tượng tác động đến bạn, bạn sẽ có một tâm trạng nhất định nào đó. Bạn cần phải biết kế hoạch của bạn là gì trong việc đạt được một tâm trạng thích hợp. Và bạn cần phải phát hiện những chiến lược của người khác từng sử dụng để bạn có thể biết cách cho họ thứ họ muốn.

Thế nên thứ ta cần tìm là một tiến trình cụ thể, sự sắp xếp cụ thể giúp tạo ra một kết quả nhất định, một tâm trạng nhất định. Nếu bạn có thể làm như vậy và sẵn sàng làm khi cần, bạn có thể tạo ra thế giới riêng như mong muốn. Ngoài những nhu cầu thiết yếu để nuôi sống bản thân như thức ăn và nước uống, hầu như những gì cần thiết cho bạn chỉ còn là một tâm trạng tốt. Bạn cần phải biết cách sắp xếp một chiến lược đúng đắn để có được tâm trạng như mong muốn.

Vấn đề là: thậm chí khi có ít hoặc không hề có chút thông tin cơ bản nào và hoàn cảnh dường như ngăn trở bạn hoàn toàn, nếu bắt chước một cách hoàn hảo cách tạo ra kết quả, bạn sẽ làm hiệu quả. Như vậy bạn có được kết quả tương đồng trong một thời gian ngắn hơn rất nhiều thời gian bạn nghĩ là khả thi.

Một kế hoạch đơn giản hơn đã được sử dụng bởi vận động viên điền kinh: học hỏi từ những người giỏi nhất trong lĩnh vực của mình. Nếu muốn học tập kinh nghiệm từ một vận động viên trượt tuyết chuyên nghiệp, trước hết bạn quan sát kĩ xem kĩ thuật của anh ta là gì (Ve). Khi quan sát, bạn chuyển động theo chuyển động của anh ta (Ke). Cho tới khi những chuyển động đó trở thành một phần không thể thiếu của con người bạn (Ki). Khi xem trượt tuyết, bạn có thể tự tập cách làm theo. Khi vận động viên trượt tuyết mà bạn đang học hỏi cần rẽ sang trái hoặc sang phải, bạn cũng rẽ theo anh ta như thể bạn đang trượt tuyết vậy. Kế đến bạn sẽ hình dung một bức ảnh trong tâm trí về một lần trượt tuyết của một chuyên gia (Vi). Như vậy bạn đã đi từ hình ảnh trực quan bên ngoài, nhận biết tác động từ bên ngoài qua xúc giác, tới việc cảm nhận bằng xúc giác ở nội tâm. Kế đến, tạo một hình ảnh tưởng tượng mới trong tâm trí. Lần này bạn tách rời bản thân ra khỏi hình ảnh bạn đang trượt tuyết (Vi). Chuyện xảy ra sẽ giống như bạn đang xem một cuốn phim về bản thân mình đang học hỏi một người khác (càng chính xác càng tốt). Kế đến, bạn bước vào bức hình tưởng tượng kia. Khi đã là một phần của bức tranh, hãy trải nghiệm cảm giác mình hành động đúng như người mình học hỏi (Ki). Lặp lại hành động này thường xuyên cho tới khi bạn hoàn toàn thoải mái với nó. Như vậy bạn đã cho mình một chiến lược cụ thể của hoạt động thần kinh giúp bạn chuyển động và thể hiện ở mức độ đỉnh cao. Cuối cùng hãy thử nghiệm nó ở thế giới thực tại (Ke).

Sơ đồ sắp xếp của tiến trình này là Ve – Ke – Ki -Vi – Vi- Ki – Ke. Đó là một trong hàng trăm cách giúp ta học hỏi bất cứ ai. Hãy nhớ có nhiều cách để có được thành quả như bạn muốn. Không có cách đúng hoặc sai. Chỉ cổ những cách hiệu quả hoặc không hiệu quả.

Rõ ràng, bạn có thể có được những thành quả chính xác hơn bằng cách có được những thông tin đầy đủ và chuẩn xác về mọi việc người khác làm để có kết quả tốt. Lí tưởng nhất là khi học hỏi ai đó, bạn cũng làm theo những trải nghiệm nội tâm, cũng có được hệ thống niềm tin và sự sắp xếp các thành tố để đến với thành công. Tuy nhiên, chỉ cần quan sát, bạn cũng đã bắt chước được rất nhiều hoạt động sinh học của người đó. Cơ chế sinh lý học lại là một nhân tố khác (sẽ bàn trong chương 9) tạo ra một tâm trạng hỗ trợ cho việc đạt đến những thành quả như ý muốn.

Lĩnh vực quan trọng (nơi mà việc hiểu những kế hoạch và sự sắp xếp nói trên có thể tạo ra sự khác biệt lớn lao) chính là lĩnh vực dạy và học. Tại sao có những đứa trẻ không biết cách học? Tôi chắc có hai lí do chính. Thứ nhất, ta thường không biết đâu là kế hoạch hiệu quả nhất để dạy một người một vấn đề cụ thể. Thứ hai, giáo viên hiếm khi có được ý tưởng chính xác về việc mỗi học trò có cách học hỏi riêng. Hãy nhớ: mỗi người có cách tổ chức suy nghĩ riêng. Nếu không biết cách tổ chức quy trình học hỏi, ta sẽ gặp rắc rối khi muốn truyền đạt kiến thức cho học trò.

Ví dụ, có người đánh vần rất kém. Phải chăng người ấy kém thông minh hơn người đánh vần giỏi? Không hề. Việc đánh vần giỏi có liên quan rất nhiều đến sự sắp xếp ý tưởng: làm thế nào tổ chức lưu trữ và chắt lọc thông tin từ một ngữ cảnh cho trước. Bạn có được kết quả phù hợp hay không đơn giản chỉ là: liệu bạn có được sự tổ chức của hệ thần kinh hỗ trợ cho vấn đề bạn cần phải hoàn tất hay không. Những gì bạn nhìn, nghe, cảm nhận đều được lưu trữ trong não bộ. Vô số những đề tài nghiên cứu chỉ ra rằng: người bị thôi miên nhớ những thứ họ không thể nhớ lúc tỉnh, thức.

Nếu không biết đánh vần giỏi, rắc rối có thể là là cách hình dung từ ngữ trong tâm trí. Đâu là kế hoạch tối ưu trong việc đánh vần? Chắc chắn đó không phải là chiến lược của cơ quan xúc giác. Thật khó để cảm nhận một từ. Nó cũng không thực sự thuộc về cơ quan thính giác bởi vì có quá nhiều từ bạn không thể phân biệt bằng âm thanh một cách hiệu quả. Vậy đánh vần cần gì? Nó cần khả năng lưu trữ những đặc điểm của hình ảnh trực quan bên ngoài theo một trình tự cụ thể. Cách để học đánh vần là cách hình dung ra nhiều hình ảnh trực quan để sau này ta có thể nhớ lại bất cứ lúc nào.

Một khía cạnh khác của tiến trình học: tìm những chiến lược học hỏi được nhiều người ưa chuộng. Mỗi người đều có hoạt động hệ thần kinh theo cách đặc biệt, một lãnh địa nội tâm đặc biệt họ thường sử dụng nhất. Nhưng hiếm khi ta đánh giá đúng năng lực cá nhân của từng người. Ta thường cho rằng tất cả mọi người đều học tập theo một cách giống nhau.

Có nhiều trẻ em học không tốt. Nhiều khi bởi chiến lược của chúng sai. Chúng cần phải học cách sử dụng tài năng tiềm tàng của mình, tôi đã dạy những chiến lược ấy cho một giáo viên. Người này cùng làm việc với những học sinh thường có khiếm khuyết trong tiến trình học tập. Lứa tuổi chúng từ 11 tới 14. Chưa bao giờ điểm số trong các kỳ thi đánh vần cao hơn 70% yêu cầu. Chúng chỉ đạt từ 25% đến 50% theo yêu cầu thôi. Cô giáo nhanh chóng thấy rằng 90% những học sinh được coi là có khiếm khuyết về học tập lại có chiến lược đánh vần thông qua thính giác và xúc giác. Một tuần sau khi cô bắt đầu sử dụng những chiến lược tập đánh vần mới, 90% trong số 26 học trò đạt yêu cầu 100%. Hai em 90%, hai em 80%. Ba người còn lại 70%. Cô nói rằng đã có một sự thay đổi lớn: “Thật thần diệu! Mọi rắc rối về hành vi học tập của chúng biến mất”. Cô đã trình bày những thông tin nói trên tới ban giám hiệu của trường để sau đó truyền đạt kỹ thuật đến tất cả các giáo viên trong các trường học cùng quận với cô.

Một trong những rắc rối lớn về giáo dục đó là: giáo viên không biết kế hoạch học tập của học sinh. Họ không biết kết hợp các tiềm lực có trong mỗi học sinh của mình. Cho tới tận bây giờ, tiến trình giáo dục của chúng ta vẫn hoạt động dựa trên những gì học sinh cần phải học chứ không phải dựa trên cách làm thế nào chúng có thể học hỏi kiến thức một cách tốt nhất. Các kỹ năng bộc lộ tối ưu cho chúng ta những chiến lược cụ thể dành cho các đối tượng khác nhau. Đồng thời cho họ những phương pháp tốt nhất trong từng môn học cụ thể. Ví dụ như đánh vần chẳng hạn.

Rắc rối trong lĩnh vực giáo dục cũng là rắc rối trong nhiều lĩnh vực khác. Sử dụng những phương tiện sai lầm hoặc những tiến trình sai lầm, ta sẽ có kết quả không giống như mong đợi. Sử dụng đúng thứ cần dùng, ta sẽ có cả kho báu. Hãy nhớ: việc gì cũng cần chiến lược. Nếu là người bán hàng, liệu bạn có muốn biết kế hoạch mua hàng của khách không? Chắc là có chứ. Nếu khách hàng nhận thức chủ yếu bằng cơ quan xúc giác, bạn có muốn bắt đầu bằng cách chỉ cho khách hàng màu sắc đẹp đẽ của loại xe hơi anh ta đang muốn mua hay không? Chắc là không. Bạn muốn làm khách hàng mình phấn khởi bằng một cảm giác mạnh mẽ. Bạn sẽ muốn khách ngồi sau vô lăng, cảm nhận được ghế nệm ấm êm, say mê với những cảm xúc lái xe trên con đường rộng mở. Nếu khách hàng nhận thức thiên về thị giác hãy bắt đầu bằng màu sắc…

Chắc có độc giả tự nhủ: “Nghe có vẻ hay đấy! Làm như có thể đi guốc vào bụng người khác vậy! Chỉ quan sát không thôi, làm sao biết được kế hoạch trong đầu người ta cơ chứ. Chỉ với vài phút nói chuyện với khách, sao biết được điều gì khiến anh ta mua hàng? Biết đâu anh ta chỉ muốn xem hàng thì sao?”. Lý do là bạn không biết mình nên tìm kiếm gì hoặc nên hỏi điều gì. Nếu biết hỏi đúng cách, biết thuyết phục và có nỗ lực, bạn sẽ biết khách hàng muốn gì. Thực ra, tìm hiểu kế hoạch của người khác khá dễ. Bạn có thể đoán ra kế hoạch của một người chỉ trong vài phút.