Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 3.1

James Waters luôn mơ mộng được nhận danh hiệu All-American dành cho vận động viên xuất sắc, nhưng anh chưa bao giờ nghĩ bản thân mình có gì nổi bật hơn một vận động viên bơi lội tầm thường. Anh bị ám ảnh với điều đó, luôn nỗ lực làm việc chăm chỉ và suy nghĩ lạc quan về khả năng phát triển của mình. Đến một ngày, năng lực dường như đã bắt kịp với giấc mơ của anh.

Là một thành viên lâu năm trong đội tuyển bơi lội ở trường đại học, anh mừng phát khóc khi có cơ hội gặp đội Đại học Brown. Lần đầu tiên, giấc mơ All-American danh giá của anh đã ở trong tầm với. Nhưng sau khi hoàn thành một vòng bơi, anh va phải thành hồ và cảm thấy đau nhói ở tay. Vài giờ sau, phim X-quang cho thấy xương đã bị gãy. Anh không thể bơi trong vòng 2 tuần. Và khi trở lại, anh phải đeo một dải băng gây rất nhiều khó khăn cho lối bơi của mình. Anh không thể đáp ứng bài tập. Và mọi cơ hội đến với giấc mơ ở hiệp hội thể dục thể thao đại học NCAA cũng tan thành mây khói.

Nhưng đó không phải điều tệ nhất. Tuy cơ hội đã biến mất, nhưng giấc mơ vẫn còn đó. James kể với tôi, “Tôi gặp ác mộng suốt 2 năm sau đó. Tôi mơ rằng mỗi khi chạm phải bất cứ thứ gì, phần cơ thể đó của tôi vỡ vụn. Tôi không thể vứt nó ra khỏi đầu.”

James vẫn còn công việc dang dở. Những câu chuyện lạc quan anh luôn tự kể với bản thân đã không đúng với thực tại, và anh thực sự cần phép màu xảy ra. Anh không thể nhận giải All-American nữa, nhưng giấc mơ ấy phải có một cái kết xứng đáng.

Đó là lý do tại sao 6 năm sau, cách đó 3.000 dặm, James lại bơi, nhưng trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác: “Tuần lễ Địa ngục” khắc nghiệt thuộc chương trình tập luyện của BUD/S (Basic Underwater Demolition/SEAL).

110 giờ không ngủ. Khiêng một khúc cây trên đầu hàng giờ. Chạy và bơi không dứt. Với chiều cao khoảng l,88m, cân nặng gần 100kg cùng đôi vai rộng, James trông như thể một người lính SEAL lý tưởng hay xuất hiện trong phim Hollywood. Trớ trêu thay, đó không phải vẻ ngoài của hầu hết lực lượng SEAL, và vẻ ngoài đồ sộ ấy chỉ làm cho đời anh thêm khó khăn. Khi cả đội phải chạy với một chiếc thuyền gánh trên đầu, chiều cao vượt trội làm cho James phải gánh phần lớn sức nặng. Và lại còn đó “cuộc thi dưới hồ” kinh khủng…

Bạn ở dưới nước với bộ trang phục lặn. Một người hướng dẫn kéo thiết bị điều chỉnh từ miệng của bạn và buộc ống khí của bạn lại thành các nút. Anh ta cứ tấn công không ngừng trong khi bạn khó nhọc vì thiếu không khí. Não của bạn hét lên, Mày sắp chết đó! Bạn phải làm theo đúng phương pháp sử dụng thiết bị trong lúc người hướng dẫn liên tục quấy nhiễu, mô phỏng theo cơn lốc mà một người lính SEAL có thể gặp khi phải đối mặt với một dòng xoáy mạnh mẽ bên dưới đại dương. Trong suốt thời gian đó bộ não của bạn không ngừng căng thẳng. Thí sinh BUD/S được cho 4 lần thử để vượt qua thử thách này — -bởi vì họ sẽ cần đến 4 lần thử. Chưa tới 20% thí sinh có thể vượt qua vòng thi này ở lần đầu tiên.

Ngày mai sẽ phải chạy trên cát nhiều hơn. Mất ngủ nhiều hơn. Hay có thể phải nhảy xuống từ một chiếc máy bay. Rất nhiều người — theo thống kê là hầu hết — đã đầu hàng và bỏ cuộc.

James đã bị đẩy đến tột cùng giới hạn. Nhưng cứ mỗi khi nghĩ đến những cơn ác mộng kia, và giấc mơ của mình, anh lại có niềm tin lạc quan rằng mình có thể tốt hơn thế. Và anh lại tiếp tục lao vào cuộc chơi.

Lớp SEAL 264 có tỷ lệ bỏ cuộc là 94%. Trong 256 người bắt đầu, chỉ có 16 người tốt nghiệp và được in biểu tượng cây đinh ba Navy SEAL lên đồng phục.

James Waters là một trong số họ. Và những cơn ác mộng đã chấm dứt.

***

Vậy điều gì giúp cho một số người vượt qua BUD/S, trong khi số khác phải giơ tay đầu hàng? Ngạc nhiên thay, lúc trước chính Navy SEAL cũng không biết. Và đó là vấn đề lớn. Sau thảm kịch ngày 11/9, quân đội Mỹ cần thêm nhiều chiến binh SEAL, nhưng nếu hạ thấp tiêu chuẩn thì lại không còn ý nghĩa nữa. Họ cần câu trả lời. Nên tuyển mộ ai đây? Và có thể dạy cho học viên điều gì để giúp họ vượt qua màn huấn luyện khắc nghiệt kia?

Điều họ khám phá ra phản trực giác đến bất ngờ. Lực lượng Navy SEAL không cần thêm những anh chàng to khỏe hay bản lĩnh. Nhưng sẽ rất khôn ngoan nếu tuyển thêm những chàng trai bán bảo hiểm. Vâng, dân bán bảo hiểm. Hãy tạm dừng ý tưởng này tại đây một chút.

Một nghiên cứu của Hải quân Mỹ cho thấy có vài điều người quyết tâm thường làm — mà chúng ta thường không biết — giúp họ vẫn bám trụ khi sự việc trở nên khó khăn. Một trong số các điều đó đã xuất hiện rất nhiều lần trong các nghiên cứu tâm lý. Nó gọi là “độc thoại tích cực.” Vâng, lực lượng Navy SEAL cần phải thật ngầu lòi và khó xơi, nhưng một trong những mấu chốt dẫn đến cái sự ngầu lòi ấy chính là phải nghĩ rằng mình có thể.

Trong đầu, bạn tự nói với chính mình khoảng 300-1.000 từ/phút. Những từ ngữ đó có thể tích cực (Mình có thể làm được) hay tiêu cực (Trời ơi, mình không thể chịu đựng nổi nữa). Nếu những từ ngữ này là tích cực, nó sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến mức độ cứng cỏi của tâm trí — thứ giúp bạn bám trụ. Những nghiên cứu về lực lượng quân sự theo sau đã khẳng định điều đó.

Khi Navy SEAL bắt đầu dạy các ứng viên BUD/S cách độc thoại tích cực, kết hợp với những phương pháp tâm lý khác, tỷ lệ đậu BUD/S đã tăng gần 10%.

Vượt qua bài kiểm tra BUD/S phụ thuộc rất nhiều đến sức mạnh thể chất, nhưng chuyện bỏ cuộc lại liên quan đến tinh thần. Vậy thì điều đó có dính dáng gì đến nhân viên bán bảo hiểm? Thử nhớ lại cách mọi người thường phản ứng khi nghĩ về dân bán bảo hiểm xem: “ừm hừm.” Không phải chỉ mình chiến binh SEAL mới bị vùi dập; dân bán bảo hiểm phải đối mặt với chuyện từ chối như cơm bữa.

Có thể bạn nghĩ rằng mấu chốt để trở thành nhân viên bán hàng giỏi chính là kỹ năng hay thiên hướng hướng ngoại, nhưng nghiên cứu cho thấy nhân viên bán hàng có thể được thuê chỉ đơn thuần nhờ vào tính lạc quan. Các nhà nghiên cứu nhận ra “nhân viên nằm trong top 10% [lạc quan] bán tốt hơn 88% so với nhân viên trong top 10% bi quan.”

Chuyện tinh thần lạc quan giúp cho chúng ta tiếp tục cố gắng nghe cũng hợp lý, nhưng thật khó tin là nó lại mang đến hiệu quả lớn như vậy. Đó là lý do tại sao tiếp theo đây chúng ta cần phải nghiên cứu bạn thân nhất của con người.

***

Mấy chú chó không cử động. Và các nhà nghiên cứu không thể hoàn thành thí nghiệm nếu như chúng cứ ngồi yên như thế.

Martin Seligman và các cộng sự tại Đại học Pennsylvania đang tiến hành một nghiên cứu về phản xạ có điều kiện của Pavlov. Mấy chú chó được thả vào một đầu bên trong một cái thùng lớn có bức vách thấp ngăn ở giữa, tách biệt với đầu kia. Một âm thanh vang lên và dưới sàn sẽ có một dòng điện yếu chạy qua. Nếu nhảy qua bên kia bức vách, mấy chú chó sẽ không bị điện giật. Các nhà nghiên cứu đang cố làm cho chúng nhận ra âm thanh sẽ luôn tạo ra dòng điện, và nếu như chúng nhảy sang bên kia mỗi khi nghe, chúng đều có thể tránh được cơn đau. Chuyện lẽ ra cũng dễ thôi. Chó thường nắm bắt mấy vụ này rất nhanh.

Nhưng các thanh niên chó lại không thèm di chuyển. Cả bọn cứ ngồi đó mà rên. Âm thanh vang lên, dòng điện chạy qua, và chúng chả làm gì cả.

(Có những khoảnh khắc mấy nhà nghiên cứu đã gác tay lên trán nghĩ lại về lựa chọn nghề nghiệp của mình.)

Thế rồi một ý tưởng chợt xuất hiện trong đầu Seligman. Ông nhận ra rằng khi những âm thanh huấn luyện đầu tiên phát ra, các nhà nghiên cứu đã sai lầm đâu đó và không tạo ra được sự kết nối rõ ràng giữa âm thanh và dòng điện. Dòng điện có vẻ ngẫu nhiên đối với mấy chú chó, nên thay vì xem đó là một tín hiệu cảnh báo kích thích hành động, mấy chú chó nghĩ rằng mình không có quyền kiểm soát. Chúng vô vọng. Có thể mấy anh bạn chó này không thể suy nghĩ khoảng 300-1.000 từ/phút như bạn và tôi, nhưng chúng cũng không phải ngu: Dòng điện sẽ luôn xuất hiện dù cho có điều gì xảy ra. Vậy cố gắng làm chi?

Mấy chú chó đã học được cảm giác bất lực. Chúng đã trở nên bi quan. Chúng đầu hàng. Dù chẳng có tiến triển gì với phản xạ có điều kiện của Pavlov hôm đó, ý nghĩa của việc hiểu được lòng quyết tâm rất to lớn. Nhiều nghiên cứu tương tự đã được tiến hành với con người, và họ cũng thường phản ứng y hệt những chú chó kia.

Điều này hoàn toàn hợp lý. Nếu bạn bước ra thảm cỏ cố gắng bay như Superman và lần nào cũng cắm mặt xuống bồn hoa, sẽ không tốn nhiều thời gian để bạn sáng suốt nhận ra mình với cái anh siêu nhân kia không hề có điểm gì chung, và quyết định thay vì tập bay, tốt nhất là nên lái xe đến tiệm tạp hóa thì hơn. Mình không thể làm được.

Điều thú vị nằm ở chỗ, trong các nghiên cứu tương tự áp dụng với con người, có 1/3 số người tham gia không chấp nhận buông xuôi. Họ cứ cố tìm hiểu lý do tại sao dòng điện xuất hiện và bản thân mình có thể làm gì. Họ nghĩ mỗi thất bại chỉ là tình huống bất thường và không ngừng cố gắng. Và rất dễ hiểu khi những người như thế này sẽ có 1 trong 2 kết cục sau đây: (1) hoàn toàn ảo tưởng, hoặc (2) thành công hơn rất nhiều so với bạn hoặc tôi.

Mọi chuyện hoàn toàn phụ thuộc vào cách chúng ta tự nói với bản thân mình. Một vài người sẽ nói “Mình không phù hợp với thứ này,” hay “Mình không bao giờ giỏi mấy thứ này.” Những người khác lại nói “Mình chỉ cần cố gắng làm nhiều hơn,” hay “Mình chỉ cần có thêm những lời hướng dẫn tốt hơn.” Trong hầu hết tình huống (ngoài việc bay như Superman), 1 trong 4 câu nói trên đều có thế được dùng. Chuyện bạn có xu hướng chọn phương án nào, câu nào là câu mặc định của bạn, và chuyện bạn có chọn nhiều câu trả lời khác nhau hay không, tất cả đều tùy cá nhân mỗi người.

Seligman kết luận rằng trọng tâm của vấn đề chính là sự lạc quan và bi quan: cảm giác có thể thay đổi sự việc và cảm giác bất lực. Bất lực chính là kết quả của thái độ bi quan. Khi bạn tin rằng mọi việc sẽ chẳng bao giờ cải thiện, sẽ thật phi lý khi cứ mãi cố gắng. Bạn cứ nhún vai rồi bỏ về. Trong những tình huống rõ ràng không thể chiến thắng, đây hẳn là một lựa chọn đúng đắn. Tuy nhiên, trong những tình huống khó khăn nhưng không phải là không thể, khi tính kiên trì cần được phát huy, sự bi quan sẽ giết chết lòng quyết tâm. Nó sẽ lải nhải “Bỏ cuộc và về nhà thôi,” thay vì “Thử lần nữa đi. Mày có thể làm được.”

Seligman nhận ra rằng ông thật sự không phải đang nghiên cứu cảm giác bất lực. Ông đang nghiên cứu sự bi quan. Và ông cũng đồng thời nhận ra: “trầm cảm là thuộc tính rõ ràng nhất của chủ nghĩa bi quan.” Khi bạn trôi xuống sườn dốc bất lực hết lần này đến lần khác, bạn sẽ kết thúc với triệu chứng trầm cảm lâm sàng. Bạn cảm thấy bất lực trong cuộc sống. Bạn từ bỏ một cách mạnh mẽ hơn và dừng làm tất cả mọi thứ.

SỐC ở chỗ, khi được yêu cầu đưa ra dự đoán, người trầm cảm lại chính xác hơn so với người lạc quan. Nó được gọi là “chủ nghĩa thực tế trầm cảm.” Thế giới này là một nơi khắc nghiệt. Người lạc quan tự dối gạt chính mình. Nhưng nếu như chúng ta dừng tin rằng mọi thứ có thể thay đổi, sẽ không bao giờ có thứ nào có thể thay đổi. Chúng ta cần chút ảo tưởng để giữ cho mình tiếp tục bước đi.

Khi lạc quan, nghiên cứu cho thấy ta sẽ có được một loạt lợi ích sau:

-Lạc quan gắn liền với sức khỏe tốt hơn và tuổi thọ cao hơn. Mức độ lạc quan thậm chí còn có thể dự đoán được bệnh nhân tim mạch nào — sau khi sống sót qua cơn đau tim lần thứ nhất — sẽ có xu hướng lên cơn đau tim lần thứ hai.

-Việc kỳ vọng một kết quả tích cực trong thương thảo giúp cho các nhóm có xu hướng thực sự chốt được thỏa thuận và cảm thấy hài lòng.

-Người lạc quan may mắn hơn. Các nghiên cứu cho thấy rằng, bằng việc suy nghĩ tích cực, họ thường kiên trì và cuối cùng tạo ra được nhiều cơ hội hơn cho bản thân.

Đối với những người lạc quan, mấy điều này nghe thật khiến người ta yên lòng. Nhưng nếu bạn là người bi quan thì sao? Sẽ thế nào nếu như bạn luôn là một kẻ bi quan và cảm thấy bản chất mình từ khi sinh ra đã là vậy rồi? Thế thì nghe đây, hỡi người bi quan kia ơi, nghiên cứu của Seligman cho thấy thái độ không được quyết định bởi gene; nó hoàn toàn phụ thuộc vào những gì bạn kể với bản thân về thế giới xung quanh. Và đó là thứ bạn có thể thay đổi.

Người lạc quan và bi quan định hình câu chuyện về thế giới rất khác nhau. Seligman gọi đó là “phong cách giải thích,” và nó bao gồm 3 chữ P: permanence (tính trường tồn), pervasiveness (tính phổ quát), và personalization (tính cá nhân hóa).

Người bi quan thường nói với bản thân rằng những sự kiện xấu:

-sẽ kéo dài một thời gian dài, hay mãi mãi (Mình sẽ không bao giờ làm được);

-rất phổ quát (Mình không thể tin tưởng bất kỳ ai); và

-do lỗi của bản thân mình (Mình tệ quá).

Trái lại, người lạc quan thường nói với bản thân rằng sự kiện xấu:

-chỉ là tạm thời (Nó thi thoảng mới xảy ra; không có gì to tát);

-có nguyên do nhất định và không phổ quát (Khi thời tiết tốt hơn chuyện đó sẽ không còn là vấn đề nữa); và

-không phải lỗi của mình (Mình làm tốt; nhưng hôm nay mình không gặp may).

Seligman nhận ra, khi chuyển phong cách giải thích từ bi quan sang lạc quan, bạn sẽ thấy tốt hơn và quyết tâm hơn.

Điều này không chỉ đúng với cá nhân mà còn đúng với nhóm đông. Seligman đã phân tích lời phát biểu trên báo của những cầu thủ bóng chày trong giải Major League Baseball. Liệu tinh thần năm nay có thể dự đoán được màn trình diễn của họ vào năm sau?

Bằng cách sử dụng lời phát biểu, chúng tôi đã định hình phong cách giải thích của 12 đội trong giải National League vào năm 1985. Theo thống kê, trong năm 1986, những đội lạc quan thể hiện tốt hơn so với chính họ vào năm 1985, trong khi những đội bi quan thì thi đấu tệ hơn chính mình. Nhóm lạc quan đánh trúng nhiều quả dưới áp lực trong năm 1986, còn thành tích của nhóm bi quan tệ hơn hẳn, khi so sánh với tỷ lệ đánh trúng bóng thông thường của họ.

Nghe hay đến mức khó tin hả? Seligman đã thử lặp lại nghiên cứu với dữ liệu năm 1986 và một lần nữa dự đoán đúng trong năm 1987. Sau đó ông làm tiếp với môn bóng rổ. Hoàn toàn không phải ăn may. Phong cách giải thích lạc quan thật sự dự đoán được thành công. (Này các anh nhà cái ở Las Vegas, không cần phải cảm ơn tôi đâu.)

***

Tinh thần lạc quan của James Waters sẽ không cho phép anh đầu hàng. Câu chuyện anh tự nhủ trong đầu mạnh mẽ hơn cơ thể của anh, chính điều đó đã giúp anh vượt qua bài kiểm tra BUD/S. Và sự quyết tâm ấy tiếp tục thúc đẩy anh trở thành sĩ quan chỉ huy một trung đội Navy SEAL. Rồi tiếp tục hoàn thành chương trình MBA tại Harvard. Sau đó trở thành phó giám đốc kế hoạch tại Nhà Trắng.

Vậy lòng quyết tâm chỉ đơn thuần là những câu chuyện lạc quan mà bạn tự nhủ về tương lai? Không, đôi khi những câu chuyện còn đi xa hơn thế. Chúng không chỉ lướt qua giúp ta trở nên thành công — chúng còn giúp ta sống sót ở địa ngục trần gian…

***