Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 3.4

Spencer Glendon là một gã cực kỳ ấn tượng. Anh giành được suất Học bổng Fulbright, có bằng tiến sĩ kinh tế tại Harvard, thường giúp đỡ hoạt động từ thiện ở khu phía nam Chicago, và hiện là đồng sở hữu của một trong những quỹ đầu tư lớn nhất ở Massachusetts. Nhưng đó không phải điều ấn tượng nhất về anh.

Điều thật sự sốc chính là trong khi thực hiện tất cả những điều nói trên, hầu hết thời gian anh bệnh rất nặng. Ở trường trung học, Spencer bị viêm loét đại tràng mãn tính. Điều này dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng về gan. Anh phải cấy ghép, với tạng được một người bạn thân hiến tặng. Ghép tạng đồng nghĩa với liệu pháp ức chế miễn dịch, về cơ bản, anh không còn hệ thống miễn dịch. Những cơn cảm cúm vốn chỉ mang đến cho bạn và tôi một cái mũi nghèn nghẹt sẽ khiến anh nằm liệt giường cả tuần.

Khi cảm thấy khó ở, chúng ta sẽ cố vượt qua bằng cà phê và sức mạnh ý chí, nhưng cơ thể Spencer thì không thể nhây nhưa. Bệnh tật sẽ đè bẹp và khiến anh lại nằm liệt giường. Nghe thật tệ, đúng không? Nhưng đó chính là thứ khiến Spencer thật tuyệt.

Như anh thường nói, “Tôi luôn nghĩ việc phải thỏa hiệp về mặt thể chất chính là vận may trong đời mình.”

Bạn có lẽ cũng đang suy nghĩ giống như tôi: Hả, gì cơ?

Khi còn ở trung học và bị mắc bệnh nặng, anh có tìm đến một nhà trị liệu. Anh muốn được làm những thứ mà bọn thanh niên thường mong muốn: tiệc tùng, hẹn hò, chơi thể thao. Nhưng đó không phải những lựa chọn thực tế với tình trạng của anh. Thật đau lòng.

Nhà trị liệu không thể lừa dối anh. Spencer không thể sống được cuộc đời giống bạn đồng trang lứa. Nhưng điều đó không có nghĩa anh phải xem mình là một kẻ thảm hại. Nhà trị liệu bảo anh hãy tập trung hoàn thành mỗi ngày một việc. Nếu làm được thứ ấy, anh vẫn có thể cảm thấy tích cực về bản thân. Năng lượng anh có giới hạn, nhưng nếu tập trung hết vào chỉ một thứ, anh vẫn có thể làm được một số điều anh muốn. Thế là anh làm theo.

Đôi lúc chỉ là nấu bữa tối. Nếu nấu được bữa tối, anh đã hoàn thành một việc gì đó. Anh phải từ bỏ rất nhiều hoạt động, nhưng anh vẫn có thể thực hiện một thứ.

Anh sẽ làm một thứ vào ngày hôm đó, một thứ nữa vào ngày tiếp theo, và cứ thế. Giờ đây, khi bị bệnh, anh vẫn nấu bữa tối. (Không có gì ngạc nhiên khi anh đã trở thành một đầu bếp rất cừ.)

Việc chấp nhận sống chung với căn bệnh đã dạy cho anh vài điều mà hầu hết chúng ta thường hay bỏ qua: Mọi thứ ta làm trong đời đều là một sự đánh đổi. Lựa chọn làm thứ này đồng nghĩa với việc không làm một thứ khác. Sẽ không có cách nào cho phép Spencer nói “Tôi muốn làm việc này” mà không phải nói thêm “Và tôi sẵn lòng từ bỏ việc kia để thực hiện nó.”

Không có gì trớ trêu hơn việc một tiến sĩ kinh tế được trải nghiệm một bài học điển hình về thứ được gọi là “chi phí cơ hội.” Như Henry David Thoreau phát biểu, “Cái giá của bất cứ thứ gì chính là thời lượng sống bạn đánh đổi cho nó.”

Chúng ta không thích nghĩ về giới hạn, nhưng ai cũng đều có nó. Lòng quyết tâm thường liên quan đến những câu chuyện, còn từ bỏ lại thường là vấn đề giới hạn — thúc đẩy giới hạn, tối ưu giới hạn, và trên hết chính là thấu hiểu giới hạn. Spencer không thể chối bỏ hay ngó lơ giới hạn của mình. Anh buộc phải chấp nhận đánh đổi và tập trung phần năng lượng ít ỏi của mình vào những thứ quan trọng — đồng thời từ bỏ tất cả những thứ khác.

Rất nhiều người thành công cũng có quan điểm này. Một nghiên cứu về các vận động viên Olympic có ghi nhận câu nói sau, “Mọi thứ đều là cơ hội/chi phí. Nếu tôi đi xem phim thay vì đi ngắm cảnh để khuây khỏa, thì cái giá là gì? Nếu tôi đi xem phim thay vì ngắm cảnh, nó sẽ giúp ích hay làm hại đến khả năng chèo thuyền của tôi? Tôi phải đánh giá.”

“Từ bỏ” không nhất thiết phải đối nghịch với “quyết tâm.” Đây chính là khi cụm từ “từ bỏ có chiến lược” xuất hiện. Một khi đã tìm được thứ gì đó bạn đam mê, chuyện từ bỏ những thứ thứ yếu có thể lại có lợi, bởi vì nó giải phóng thời gian cho bạn thực hiện việc quan trọng hàng đầu. Bất cứ khi nào bạn ước mình có thêm nhiều thời gian, tiền bạc… thì từ bỏ có chiến lược chính là câu trả lời. Và nếu bạn rất bận rộn, đó có thể là giải pháp duy nhất.

Tất cả chúng ta đều từ bỏ, nhưng thường không đưa ra quyết định rõ ràng hay có chủ đích. Ta chờ đến khi tốt nghiệp mới nghỉ, đến khi mẹ bảo nghỉ, hay khi nào phát chán rồi nghỉ. Chúng ta sợ bỏ lỡ cơ hội, nhưng tréo ngoe thay, vì không chịu từ bỏ những thứ thiếu năng suất càng sớm càng tốt, chúng ta lại bỏ lỡ thêm nhiều cơ hội làm những thứ quan trọng hay thử thêm những thứ có thể nên cơm nên cháo.

Chúng ta thường hay nói, giá như mình từ bỏ công việc hay mối quan hệ đó sớm hơn. Nếu từ bỏ thứ biết rõ sẽ không đến đâu, bạn sẽ có thêm thời gian cho những thứ có thể đến đâu đó. Chúng ta ngập ngụa trong những câu chuyện về sự kiên trì dẫn đến thành công, nhưng lại không được nghe nhiều về lợi ích của việc từ bỏ. Chẳng ai muốn làm người nhảy dù bung dù quá muộn cả.

Người ta thường nói thời gian chính là tiền bạc, nhưng họ đã sai. Khi hai nhà nghiên cứu Gal Zauberman và John Lync hỏi mọi người rằng họ nghĩ họ sẽ có bao nhiêu thời gian và tiền bạc trong tương lai, kết quả không hề ủng hộ cho câu nói trên. Chúng ta thường rất thận trọng khi dự đoán mình sẽ có thêm bao nhiêu tiền trong ví, nhưng khi nói về thời gian, chúng ta luôn nghĩ sẽ còn có ngày mai. Hay tuần sau. Hay năm sau nữa.

Đó chính là một trong những lý do khiến nhiều người cảm thấy vội vã, mệt mỏi, như thể mình chưa làm được đủ nhiều, chưa tiến bộ đủ xa. Ai cũng đều chỉ có 24 giờ mỗi ngày. Thế nhưng, ta lại hành động như thể không có giới hạn nào. Khi chọn làm thêm giờ, ta cũng đồng thời chọn dành ít thời giờ hơn cho con cái. Chúng ta không thể làm tròn tất cả mọi thứ. Và sau này ta cũng chẳng có thêm nhiều thời gian hơn. Thời gian không tương đương với tiền bạc, bởi vì chúng ta luôn có thể kiếm thêm tiền.

Ta cứ mãi nghe các câu chuyện vĩ đại và mạnh mẽ về những người kiên trì và đã giành chiến thắng. Không có mấy câu chuyện nói về những người bỏ cuộc vĩ đại trong lịch sử. Nhưng nếu tính kiên trì có hiệu quả đến thế, vậy những người thành công trong đời thật có bao giờ bỏ cuộc?

*

Lần nọ, Mihaly Csikszentmihalyi tiến hành một nghiên cứu về những người thành công sáng tạo nhất, gồm: 275 người thắng giải Nobel, giải National Book Award, cùng một số đầu tàu trong các lĩnh vực khác. Đó là một nghiên cứu lớn được thực hiện bởi một nhà nghiên cứu danh tiếng, và sẽ được công bố rộng rãi. Chỉ cần được mời tham gia thôi là cũng đã khiến ta vinh dự cực kỳ. Vậy điều gì đã xảy ra?

Hơn 1/3 số người được mời từ chối. Nhiều người thậm chí không thèm trả lời. Họ có việc quan trọng để làm rồi. Csikszentmihalyi đã mời Peter Drucker và nhận được hồi đáp như sau:

Tôi hy vọng anh không nghĩ tôi chảnh hay thô lỗ nếu tôi nói rằng một trong những bí mật để làm việc năng suất… chính là sắm một cái thùng rác thật to để xử lý tất cả mớ lời mời như của anh.

Csikszentmihalyi có lẽ nên biết trước chuyện này. Lý do Drucker được mời tham gia phỏng vấn là bởi ông là chuyên gia nổi tiếng thế giới về hiệu quả và hoàn thành công việc. Drucker nghĩ thời gian chính là nguồn lực quý giá nhất. Và câu đầu tiên ông thường khuyên mọi người không phải là lên thời gian biểu tốt hơn, mà là dẹp bỏ hết mọi thứ không có tác dụng gì đáng kể đến việc đạt được mục tiêu.

Trong quyển The Effective Executive, Drucker giải thích:

Nhà điều hành muốn trở nên hiệu quả đồng thời muốn tổ chức của mình cũng trở nên hiệu quả phải giám sát mọi chương trình, hoạt động và nhiệm vụ. Anh ta phải luôn đặt ra câu hỏi: “Liệu việc này có đáng làm không?” và nếu không, anh ta phải dẹp bỏ nó để có thể tập trung vào số ít nhiệm vụ còn lại, những thứ mà nếu được hoàn thành xuất sắc, sẽ tạo ra khác biệt lớn trong kết quả công việc của riêng anh ta cũng như của cả tổ chức.

Jim Collins, tác giả quyển Good to Great, đã tiến hành một nghiên cứu toàn diện về những công ty đã lật ngược được tình thế, từ thất vọng cùng cực đến thành công to lớn. Điều ông nhận ra chính là hầu hết những thay đổi lớn họ tạo ra không phải là từ những sáng kiến mới, mà thường liên quan đến những thứ tồi tệ lẽ ra họ cần phải chấm dứt từ lâu rồi mới phải.

Khi chúng ta nghe về 10.000 giờ luyện tập mà những chuyên gia đã trải qua để trở nên vĩ đại, con số ấy trông khá ngọt. Nhưng mọi chuyện bắt đầu trở nên rõ ràng một khi ta nhận ra số lượng hoạt động mà những người thành công đã loại bỏ để có thể dành thời gian phát triển bản thân. Không có gì ngạc nhiên khi những giờ phút đó lại làm nên khác biệt.

Chỉ cần biết một sinh viên đã dành bao nhiêu giờ học tập ở đại học là có thể dự đoán người đó sẽ kiếm được bao nhiêu tiền về sau. Điều này cũng không phải chuyện gì đáng ngạc nhiên lắm, nhưng phải nhớ là những người ấy vốn dĩ đã có thể tiệc tùng hay tham gia những hoạt động ngoại khóa khác. Họ đã lựa chọn, dù có chủ ý hay không.

Khi bước vào thế giới công việc, mọi chuyện cũng không khác gì lắm. Như tôi chắc bạn cũng đã từng nghĩ rằng người thành công làm việc rất nhiều giờ. Khi giáo sư John Kotter tại Harvard nghiên cứu về những lãnh đạo kinh doanh hàng đầu, ông phát hiện ra họ dành trung bình 60-65 giờ làm việc mỗi tuần.

Nếu bạn luyện tập thứ gì đó 1 giờ/ngày, mất khoảng 27,4 năm để đạt được mốc 10.000 giờ chuyên gia. Nhưng nếu như bạn từ bỏ vài thứ ít quan trọng hơn và dành ra 4 giờ/ngày thì sao? Bây giờ thì chỉ mất 6,8 năm thôi. Đó chính là sự khác biệt giữa khởi đầu thứ gì đó ở tuổi 20 rồi trở thành chuyên gia năm 47 tuổi và khởi sự tuổi 20 rồi đạt đến đẳng cấp thế giới năm 27 tuổi. Nhà nghiên cứu nổi tiếng Walter Mischel đã ghi nhận thành công của mình theo một từ tiếng Yiddish do bà của ông chỉ dạy: sitzfleisch. Nó nghĩa là “mông.” Hàm ý: “Đặt mông vô cái ghế đó và làm những thứ quan trọng đi.”

Vậy bước đầu tiên là gì? Biết được ưu tiên số-một của bạn. Sau đó từ bỏ những thứ không quan trọng bằng và xem điều gì sẽ đến. Nhanh thôi, bạn sẽ biết được việc nào cần thiết hơn bạn nghĩ.

*

Spencer hiện đã cảm thấy khá hơn. Cơ thể anh phản ứng tốt hơn rất nhiều, nhưng quan điểm của anh về thời gian vẫn không hề thay đổi. Cơ hội/chi phí. Đánh-đổi. Làm những thứ quan trọng. (Thành thật mà nói, tôi rất vinh hạnh khi được anh đồng ý gặp, bằng không bạn sẽ không thể đọc được câu chuyện về Spencer.)

Thế tại sao chúng ta rất nhanh từ bỏ thứ gì đó? Chúng ta tự trách rằng mình thật lười biếng hay yếu đuối. Dù rằng điều đó có thể đúng, nhưng thường thì không. Không phải ai cũng có thể trở thành siêu mẫu hay chơi trong giải bóng rổ nhà nghề. Nhiều thứ chúng ta khao khát đơn giản là không thể đạt được. Nghiên cứu cho thấy khi từ bỏ theo đuổi những mục tiêu không thể đạt được, chúng ta trở nên hạnh phúc, bớt stress, và ít bị bệnh hơn. Vậy ai stress nhất? Chính là người không thể từ bỏ những thứ không có kết quả.

Quyết tâm không thể tồn tại nếu thiếu đi từ bỏ. Spencer giải thích nhược điểm của quyết tâm như sau:

Tôi biết rất nhiều người mà lòng quyết tâm cứ như một khoản nợ bởi vì nó khiến họ cứ bám lấy những thứ gây đau khổ cho mình và những người khác, mà chẳng hướng đến một mục tiêu dài hạn nào tốt đẹp cả. Và thứ phải đánh đối chính là những thứ bạn rất yêu thích vốn sẽ mang lại niềm vui hay năng suất cao nhất cho bạn và người khác.

Chúng ta luôn nghĩ mình cân nhiều hơn: nhiều sự giúp đỡ hơn, nhiều động lực hơn, nhiều năng lượng hơn. Nhưng trong thế giới thực, câu trả lời thường hoàn toàn trái ngược: Chúng ta cần ít hơn. Ít sự phân tâm hơn, ít mục tiêu hơn, ít trách nhiệm hơn. Để ta có thể xem ti vi nhiều hơn à? Không phải. Chúng ta cần ít những thứ đó hơn để có thể dành hết sức cho những ưu tiên của mình. Câu hỏi là bạn sẽ bớt làm thứ gì lại? Bạn sẽ từ bỏ hay nói không với thứ gì để dành thời gian cho điều quan trọng nhất?

Thử hình dung bạn chính là Spencer ở thời khắc cùng cực nhất. Bạn sẽ làm gì nếu phát bệnh và chỉ có thể làm được 1 việc mỗi ngày? Chúc mừng. Bây giờ bạn đã biết được đâu là thứ quan trọng nhất, thứ nên dành nhiều thời gian nhất, thứ nên được hoàn thành trước tiên. Bạn đã biết mình nên đặt lòng quyết tâm ở đâu, và với cùng cơ chế đó, nên từ bỏ những gì. Như một câu ngạn ngữ cổ đã nói, “Ta có thể làm bất kể thứ gì một khi dừng cố làm tất cả mọi thứ.”

Bạn có thể thắc mắc “Nhưng nếu như cứ từ bỏ, chả phải tôi sẽ trở thành một tên đứt gánh?” Thực ra, trở thành một tên đứt gánh chính là một bí mật cực mạnh khác để đến với thành công.

***