Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 3.5

Lớn lên tại Topeka, Kansas, Matt Polly là một thanh niên yếu đuối điển hình chỉ 45 kg. Cũng giống như tất cả những cậu học sinh hay bị bắt nạt khác, anh chàng ước mơ trở thành người ngầu nhất thế giới. Một siêu anh hùng. Một tay cứng cựa. Đối với hầu hết trẻ em, giấc mơ này chỉ dừng lại ở đó, một giấc mơ. Nhưng Matt lại không từ bỏ.

Vậy là ở tuổi 19 anh đã có một hành động hoàn toàn điên loạn: bỏ trường Princeton, bay sang Trung Quốc để tìm đến Thiếu Lâm Tự tu luyện võ thuật.

Cha mẹ anh rất tức giận. Theo kế hoạch thì lẽ ra Matt phải đang đến trường y chứ không phải hóa thân thành Chuck Norris. Điên thật… Nhưng anh biết mình vẫn có thể trở lại trường học. Anh biết cha mẹ sẽ tha thứ thôi. Anh chưa lấy vợ sinh con hay nợ nần gì. Anh có thể thử nghiệm ý tưởng điên loạn này một lần để xem điều gì sẽ xảy ra.

Thời điểm đó là năm 1992, trước thời Internet, trước thời Google Maps, và trước cả thời có các đánh giá của Yelp về những tu viện võ thuật. Tuy có học tiếng Quan thoại trong trường, nhưng phần lớn vốn kiến thức về văn hóa châu Á của anh chỉ đến từ nhóm nhạc Wu-Tang Clan. Anh thậm chí còn không biết Thiếu Lâm Tự ở đâu.

Nhưng sao không thử một lần? Rồi cũng sẽ tìm ra thôi, đúng không? Và đó chính là lý do có một thanh niên da trắng 19 tuổi, cao 1m90, lang thang quanh Thiên An Môn trong giá lạnh với một bản đồ quay ngược để hỏi đường đến Thiếu Lâm Tự.

Dần dà anh cũng tìm được. Tuy những người quản lý chùa trông như thể nhân viên bán xe hơn là thiền sư, nhưng với khoản học phí 1.300 đô/tháng, họ sẵn sàng để cho gã điên từ Kansas này tập luyện cùng với các sư thầy.

Cú sốc văn hóa rất kinh khủng. Một đứa trẻ tầng lớp thượng-trung-lưu Mỹ có mọi đặc quyền giờ đây lại đang sống trong một ngôi làng chỉ với một đường dây điện thoại và phải đi ngủ với cái bụng đói hằng đêm. Anh là một người ngoài quen được nuông chiều, một laowai lão ngoại.

Nhưng anh biết rằng nếu như thật sự muốn học hỏi, nếu thật sự muốn trở thành người ngầu nhất thế giới, anh phải được chấp nhận trở thành một trong số họ. Nhưng làm thế nào đây?

Anh phải nằm gai nếm mật. Các nhà sư luyện tập võ công 5 giờ/ngày. Thế là anh luyện 7 giờ/ngày. Hằng đêm anh đi ngủ với thân xác rã rời và thức dậy trong cơn đau nhức. Anh bị thương những chỗ mà người ta không bị. Mọi thứ không hề giống đi nghỉ hè đâu. Nhưng rồi các nhà sư đã lưu tâm đến nỗ lực của anh, và võ công của anh tiến bộ thần tốc.

Anh từng nói với cha mẹ sẽ đi chỉ 1 năm. Nhưng 1 năm trôi qua mà anh vẫn chưa thể trở thành người ngầu nhất, thế là anh quyết định ở lại. Cha mẹ anh từ mặt, thế nhưng anh vẫn tiếp tục ở lại luyện tập.

Chấn thương. Kiết lỵ. Bị đánh vào đầu hết lần này đến lần khác. Rồi một ngày nọ sư phụ gọi anh ra một bên. Cuộc thi đấu võ Thiếu Lâm Quốc tế Trịnh Châu sắp diễn ra. Võ sư từ khắp nơi trên thế giới sẽ tụ hội tranh tài, và ông muốn Matt đại diện cho Thiếu Lâm Tự. Chính anh. Bị thịt bị bắt nạt trong trường. Tên laowai điên rồ từng không thể sống thiếu lon Coca-Cola yêu dấu. Matt không nghĩ mình sẽ trụ nổi một vòng nào khi được xếp hạng chung với những võ sĩ đã dành cả chục năm sung sức tập luyện, nhưng sư phụ vẫn đặt niềm tin vào anh. Và thế là anh nhận lời.

8 tháng sau đó trôi qua nhanh như một cú chớp của con mắt thốn. Anh lo lắng tiến vào một sân vận động vạn người, nhưng cuối cùng đã khéo léo giành được trận thắng đầu tiên. Gã tây 68kg đã đánh bại một võ sĩ Hàn Quốc với một cú đá ngay đầu khiến đám đông phải vỗ tay tán thưởng.

Nhưng đó chỉ là trận đấu. Đây là một giải đấu. Anh phải đánh rất nhiều trận trong một ngày. Và rồi, trong trận tiếp theo đây, anh sẽ gặp đương kim vô địch. Matt và bạn mình đến xem trận của nhà vô địch.

Hàm của họ đồng loạt há hốc khi nhà vô địch đập dập mũi đối thủ với một cú lên gối ngay mặt, thắng ngay bằng một cú nốc ao. Đấu sĩ người Nga được khiêng đi trên một cái cáng.

Bạn của Matt quay sang nói: “Đừng lo. Người ta sẽ không khiêng chú mày trên cáng đâu.”

“Không hả?”

“Chú mày quá cao so với chuẩn cáng Trung Quốc. Người ta sẽ để cho chú mày nằm luôn trên sàn.”

Matt tái nhợt. Anh chạy vào nhà vệ sinh, run lẩy bẩy. Anh đã tự đưa mình vào cái thế gì đây? Anh không có cửa đánh bại gã quái vật ấy. Anh chắc sẽ không thể trở thành người ngầu nhất thế giới được rồi.

Nhưng có lẽ cũng chẳng sao đâu. Đó là một cuộc thử nghiệm điên rồ. Chỉ cần trụ được mà không bị đánh gục trước nhà vô địch thì cũng đáng lắm. Anh chỉ cần không chết là được.

Nhưng điều đó có vẻ cũng không hề dễ một chút nào khi anh bước ra sàn đấu và đám đông bắt đầu hò hét: “Dữ si laowai!” (Đả tử lão ngoại) — Đập chết tên ngoại quốc!

Vài giây sau, anh ngập chìm trong cơn đau. Anh bị đánh bầm dập nhưng không hề ngã quỵ. Anh đã đến đây để tìm kiếm lòng can đảm, và cũng giống như Rocky, mục tiêu duy nhất của anh chỉ là trụ được đến cùng… và không cần dùng đến cái cáng nối dài kia.

Matt thua tất cả các hiệp. Anh thua trận, nhưng vẫn đứng vững đến giây phút cuối cùng của trận đấu. Nụ cười của anh nở rộng gấp đôi “nhà vô địch” khi anh này về sau phải chịu nhận huy chương bạc.

Rồi cũng giống như hồi ở Princeton, anh bỏ cuộc.

Anh đã thất bại trận đấu lớn, nhưng đã chiến thắng trận đấu với chính bản thân mình. Matt nhận ra rằng anh sẽ không bao giờ trở thành người ngầu nhất thế giới. Sẽ luôn có một ai đó cứng cựa hơn. Nhưng dù sao thì anh cũng đã thử một thứ gì đó thật đỉnh, tìm được lòng can đảm, và đạt được mục tiêu của bản thân. Giờ là lúc trở về nhà. Như anh dự liệu, cha mẹ đã tha thứ cho anh. Và cũng không quá lâu sau đó, với tấm bằng tốt nghiệp Princeton trong tay, anh tiến đến Oxford để lấy Học bổng Rhodes.

Có vẻ như chuyến du hành nhỏ kia chỉ là một thời tuổi trẻ điên rồ? Không hề. Cuối cùng, nó đã thay đổi cuộc đời anh. Nhiều năm sau đó, Matt viết một quyển sách. American Shaolin nhận được làn sóng đánh giá cuồng nhiệt. Anh xuất hiện trên đài NPR. Một xưởng phim đã mua quyền chuyển thể và nhận được sự quan tâm của Thành Long. Trải nghiệm ấy kết cục đã mở ra cho anh sự nghiệp viết lách.

Những hội trường thần thánh ở Princeton và Oxford không tạo ra tương lai cho anh. Chính hành động điên rồ hồi 19 tuổi đã tạo nên điều đó. Có lẽ, sau tất cả, nó chẳng hề điên rồ một chút nào.

*

Một số người có thể cho rằng “Matt Polly trở thành tác giả thành công cuối cùng chỉ nhờ ăn may.” Những vấn đề là thế này: Tồn tại hẳn một môn khoa học liên quan đến sự may mắn.

Richard Wiseman, giáo sư Đại học Hertfordshire, đã tiến hành một nghiên cứu về những con người may mắn và xui xẻo để xem đó có phải chỉ là ngẫu nhiên, do thứ phép màu ma quái nào đó… hay có những khác biệt thật sự tạo nên kết quả khác biệt trong cuộc sống. Hóa ra vận may không phải chỉ là ngẫu nhiên hay liên quan đến những trò huyền bí. Nó liên quan rất nhiều đến những lựa chọn của chúng ta.

Khi tiến hành nghiên cứu hơn 1.000 đối tượng, Wiseman nhận ra người may mắn biết tối đa hóa cơ hội. Nghiên cứu cho thấy họ cởi mở với những trải nghiệm mới, hướng ngoại hơn, và ít bị tác động của thần kinh hơn. Họ nghe theo linh cảm của mình. Và trên hết, Wiseman nói, người may mắn chỉ đơn thuần thử làm thôi. Điều này cũng dễ nhận thấy: Nếu bạn cứ nhốt mình ở nhà, liệu có bao nhiêu thứ thú vị, mới mẻ, ngầu lòi sẽ xảy đến? Không được bao nhiêu.

Đó có phải là món quà từ gene không? Không hẳn. Sau khi thấy được vận may đến phần lớn từ những sự lựa chọn, Wiseman đã thử tiến hành một thí nghiệm khác: Luck School — Trường học May mắn. Nếu ông khiến cho những người thiếu may mắn hành động giống những người may mắn hơn, liệu kết quả có giống nhau? Và hóa ra họ may mắn hơn thật. Sau một thời gian, 80% học sinh tốt nghiệp Luck School thấy vận may của mình đã tăng lên. Và không chỉ may mắn hơn; họ đồng thời cũng cảm thấy hạnh phúc hơn nữa.

Nhưng chẳng phải là cố thử làm mọi thứ cũng đồng nghĩa với việc nhiều điều tệ hại sẽ xảy ra với những người may mắn sao? Dĩ nhiên. Nhưng có câu: “Bạn sẽ hối hận nhất về những thứ mà mình đã không làm.” Thomas Gilovich từ Đại học Cornell nhận ra người ta sẽ có xu hướng hối hận gấp đôi khi không hành động. Tại sao ư? Ta có thể hợp lý hóa những thất bại của mình, nhưng ta không thể hợp lý hóa những thứ ta chưa bao giờ thử. Khi già đi, chúng ta cũng có xu hướng ghi nhớ những chuyện tốt và quên đi chuyện xấu. Vậy chỉ đơn thuần làm nhiều thứ hơn sẽ đồng nghĩa với hạnh phúc hơn khi về già (kèm với những câu chuyện ngầu hơn để kể cho con cháu).

Người may mắn không gặm nhấm thất bại; họ nhìn thấy lợi ích của kết quả kém và thường học hỏi thêm từ đó. Họ có một phong cách giải thích lạc quan hóa rất giống những đội bóng chày tư duy tích cực. Rất nhiều nghiên cứu đã củng cố điều này. Một nghiên cứu đặt tiêu đề rất khéo — “Keep Your Fingers Crossed!” — cho thấy “những hành vi mê tín để ‘lấy hên’ thể hiện qua những câu nói hay hành động thường gặp (ví dụ như chúc “break a leg” hay đan hai ngón tay chéo vào nhau) hoặc một đồ vật may mắn sẽ giúp cải thiện kết quả chơi gôn, cũng như trong các môn vận động khéo léo, trò chơi trí nhớ, và trò đảo ngữ.” Nhưng đó không phải nhờ phép màu. Những hành động đó truyền cho người ta sự tự tin, thứ giúp họ thế hiện tốt hơn. (Vậy nên hãy chúc bạn bè may mắn nhé. Thật sự hữu ích đấy.) Tinh thần lạc quan này cũng giúp cho người may mắn quyết tâm hơn và có xu hướng thử nhiều thứ mới mẻ hơn — hành động mà theo thời gian sẽ kéo thêm nhiều chuyện tốt hơn xảy đến với họ. Miễn là họ không làm gì quá rủi ro và vẫn hợp lý hóa những điều xấu thi thoảng xảy ra, đó sẽ là một vòng xoắn ốc hướng lên. Và dần dà thành tựu sẽ xuất hiện.

Vậy hãy cứ tiếp tục thử những thứ mới. Nó sẽ giúp bạn may mắn hơn. Nếu cứ làm những thứ mình đã làm, bạn sẽ luôn nhận được kết quả như cũ. Khi không có một con đường rõ ràng nào dẫn đến thành công, không có một mô hình nào thích hợp với điều bạn đang cố đạt được, thử nghiệm những điều điên rồ có thể là con đường duy nhất để giải quyết vấn đề.

Đây là một ví dụ. Nó được gọi là Bài toán Mỳ Ý (Spaghetti Problem). Thử thách cũng đơn giản thôi: Hãy xây nên cấu trúc cao nhất có thể chống đỡ được một viên kẹo dẻo (marshmallow). Nó phải tự đứng được và đội của bạn có 18 phút thực hiện. Bạn được cung cấp những vật dụng sau:

• 20 sợi spaghetti khô
• 1 mét băng dính
• 1 đoạn dây
• 1 viên kẹo dẻo

Peter Skillman (người giữ một chức vụ cực ngầu gọi là General Manager of Smart Things — tạm dịch, Tổng giám đốc những thứ thông minh — tại Microsoft) đã thiết kế bài kiểm tra sáng tạo này. Ông đã tiến hành thử thách trong suốt 5 năm, với hơn 700 người, bao gồm những nhóm kỹ sư, quản lý và sinh viên thạc sỹ quản trị kinh doanh (MBA). Bạn biết ai là người nổi trội nhất không? Trẻ mẫu giáo. Vâng, những đứa trẻ 6 tuổi đã đánh bại tất cả. (Thực ra, sinh viên MBA là nhóm tệ nhất.) Bọn trẻ có nhiều kế hoạch hơn chăng? Không. Liệu tụi nhỏ có kiến thức đặc biệt gì về đồ ăn Ý hay về kết cấu bền vững của kẹo dẻo? Cũng không nốt. Vậy bí mật là gì? Tụi nhỏ chỉ nhảy vào làm thôi. Giống như nhóm người may mắn của Wiseman: Những đứa trẻ chỉ đơn giản là thử nghiệm nhiều cách hơn. Chúng bắt đầu thất bại ngay lập tức — và học hỏi nhanh chóng.

Đây chính là cơ chế hoạt động của bọn trẻ: Tạo mẫu thử nghiệm rồi kiểm tra, tạo mẫu thử nghiệm rồi kiểm tra, tạo mẫu thử nghiệm rồi kiểm tra — cho đến khi hết giờ. Khi không có một con đường nào định sẵn, cơ chế này đã tạo nên chiến thắng. Đây là một câu thần chú cổ ở Thung lũng Silicon: Thất bại nhanh và thất bại rẻ (Fail fast and fail cheap). Và nghiên cứu cho thấy phương pháp cố thử nhiều thí nghiệm nhỏ để tìm ra thứ hoạt động tốt nhất cũng có hiệu quả với cả những người cao trên l,2m. Giống như tôi và bạn.

Vậy tại sao chúng ta lại không làm như vậy? Cũng đơn giản mà. Thường thì chúng ta hay sợ thất bại, nhưng sao lại phải sợ thất bại?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta lại cần xem xét đến một việc mà bọn trẻ mẫu giáo cũng thường hay nghĩ đến: trở thành Batman. Trở thành Batman chắc chắn không hề dễ ăn, nhưng bạn cũng biết mình sẽ phải làm gì: hầu hết là luyện tập công phu không ngừng nghĩ như Matt đã làm. Có một câu hỏi thú vị hơn, liên quan đến thành công: Bạn sẽ giữ trạng thái Batman như thế nào? Nó sẽ cho chúng ta câu trả lời về việc tại sao chúng ta lại e sợ thất bại đến như vậy.

*

“Đấng” Batman thuộc nhóm những siêu anh hùng gần gũi nhất với chúng ta. Anh không sở hữu bất kỳ siêu năng lực nào. Là tỷ phú với cả bộ sưu tập thiết bị cực ngầu dĩ nhiên cũng có ích, nhưng nó không thể thay đổi được vấn đề cốt tử trong việc giữ trạng thái Batman: Anh không thể thất bại trong bất kỳ một trận chiến nào. Một võ sĩ chuyên nghiệp với thành tích 30 trận thắng và 1 trận thua là đã thật sự rất ấn tượng rồi, nhưng đối với Kỵ sĩ Bóng đêm Batman, nó đồng nghĩa với cái chết. Các ác nhân của Gotham sẽ không để trọng tài dừng trận đấu. Vậy làm Batman có nghĩa là không bao giờ được phép thua cuộc. Không bao giờ. Bạn không được thất bại. Vậy nếu như bạn đã làm được mọi thứ để trở thành Kỵ sĩ Bóng đêm, liệu bạn sẽ giữ được thành tích hoàn hảo đó trong bao lâu? May mắn thay, chúng ta có thể sử dụng thông tin trong các nghiên cứu. Vâng, đã có người nghiên cứu về vụ này. (Trời ạ, tôi yêu khoa học quá đi!)

1. Paul Zehr, giáo sư Đại học Victoria, đã quan sát các vận động viên có thể so sánh được với nhau để tìm ý tưởng sơ bộ. Ông tiến hành nghiên cứu thành tích của những đấu sĩ quyền Anh, đấu sĩ võ tự do, và cầu thủ tấn công (RB) giải bóng bầu dục NFL. Họ đã giữ được thành tích bất bại và tránh được chấn thương cực nặng trong bao lâu? Trạng thái Batman duy trì được bao lâu?

3 năm. Vâng, chỉ có vậy.

Hy vọng đám tội phạm của Gotham chủ yếu chỉ là mấy tay ất ơ và ít các đại ca hiểm độc, bởi vì sau cả chục năm luyện tập, bạn sẽ không có đủ thời gian để “dọn dẹp” thành phố nữa.

May mắn là, ta không cần cố trở thành Batman. Nhưng chúng ta — bạn và tôi — lại thường hành động kiểu vậy. Chúng ta luôn nghĩ mình phải thật hoàn hảo. Chỉ một thất bại là mọi thứ chấm hết. Nhưng ta không phải Batman. Ta có thể thất bại, từ bỏ, và học hỏi. Trên thực tế, đó là cách duy nhất mà ta có thể học hỏi.

Các diễn viên hài biết rõ điều này. Đó chính là lý do tại sao hiểm họa lớn nhất đối với thành công của họ trong thời đại ngày nay lại đang nằm trong túi của chúng ta. Đó chính là cái điện thoại. Thực tế, nghệ sĩ hài Dave Chappelle đã cấm cửa điện thoại tại những buổi biểu diễn của anh. Để tôi giải thích.

Chris Rock không hề nghĩ ra tất cả những câu đùa hay ho của mình ngay một lúc. Chương trình HBO đặc biệt của ông không phải kiểu 1 giờ đồng hồ ngẫu hứng. Nó giống như thể 1 năm thử nghiệm hơn. Trong quyển Little Bets, cựu-nhà-đầu-tư-mạo-hiểm-chuyển-sang-làm-tác-gia Peter Sims lý giải như sau: Rock đi đến các câu lạc bộ hài ở địa phương, không kèn không trống, mang theo một xấp ghi chú màu vàng, và đơn thuần chỉ thử nghiệm ý tưởng. Sau đó, ông ghi chú lại phản ứng. Đa số trò đùa thất bại thảm hại, chỉ nhận được tiếng la ó và câm lặng. Thế rồi ông lại ghi chú vào xấp giấy và tiếp tục thử nghiệm thêm trò khác. Chỉ có một vài trò được đón nhận. Khán giả cười lớn. Ông lại ghi chú và chuyển sang cái khác.

Khán giả nghĩ rằng ông đang diễn thất bại, nhưng không phải. Đó chính là cách thử nghiệm của ông. Thử nhiều trò. Giữ lại những cái được đón nhận, bỏ đi những cái không đến đâu. Sau 6 tháng đến 1 năm thực hiện trò này 5 lần/tuần, Rock sẽ đãi bạn một sô diễn kéo dài 1 giờ đồng hồ đặc biệt xuất sắc cười không ngớt. Trong một bài phỏng vấn, Rock nói, “Số ít người có khả năng viết được một màn hoàn hảo và lên diễn ngay, còn tất cả những người còn lại phải thử nghiệm và chắp nối, và mọi thứ có thể biến thành một mớ thật sự hỗn tạp… nếu bạn nghĩ mình không được phép sai lầm, nó sẽ biến thành một màn diễn an toàn, nhạt nhẽo.”

Vậy nên khi khán giả rút điện thoại ra và quay lại màn thử nghiệm, các diễn viên hài bị đánh giá không đúng. Và khi người hâm mộ xem những đoạn clip đó trên Youtube cũng vậy, bởi vì đó không phải là màn trình diễn; đó chỉ là thử nghiệm thôi. Các diễn viên hài cần phải thấy được trò nào thất bại để cắt bỏ. Họ phải biết cần “bỏ cuộc” ở trò đùa nào. Khi không thể thất bại, họ không thể thành công. Như Chris Rock xác nhận: “Các diễn viên hài cần một nơi thử nghiệm ý tưởng… Không ai cứ diễn là hài suốt được. Không một ai trong lịch sử hài độc thoại. Không một người nào.”

Đôi khi Chris Rock cũng sai lầm theo hướng tích cực. Vài trò đùa mà ông nghĩ sẽ thất bại hóa ra lại nhận được tràng cười một cách khó hiểu. Theo tinh thần dân chủ, ông tin vào đánh giá của khán giả hơn bản thân mình. Và chuyện này cũng từng có rất nhiều tiền lệ. Viagra khởi đầu như một loại thuốc trị viêm họng. Thế rồi những nhà phát triển thuốc lại chú ý đến một tác dụng phụ, ờ, khá là thú vị. Peter Sims nói, “hầu hết doanh nhân khởi sự không bắt đầu với những ý tưởng xuất sắc — họ chỉ khám phá ra chúng… Họ làm để khám phá ra được mình nên làm gì.”

Vậy điều gì xảy ra khi bạn thất bại? Bạn sẽ không chết như Batman, thế nên bạn không nên hành động kiểu đó. Hãy cố hành xử giống như một diễn viên hài hay trẻ em mẫu giáo. Thử làm nhiều thứ. Từ bỏ những thứ thất bại. Sau đó dụng đến lòng quyết tâm.

Nghiên cứu cũng ủng hộ những diễn viên hài và trẻ mẫu giáo. Steven Johnson nhận xét: Các nghiên cứu về hồ sơ bằng sáng chế trong lịch sử cho thấy “số lượng cực lớn cuối cùng sẽ dẫn đến chất lượng.” Thử nghiệm nhiều thứ hơn. Chuyện cũng giống như câu ngạn ngữ cổ: “Càng làm nhiều, càng may mắn.”

Vậy tất cả dẫn đến điều gì? Bạn cần phải kết hợp chiến lược từ bỏ với “phòng nghiên cứu & phát triển” của chính bản thân mình.

Được rồi, một số bạn có lẽ đang nổi giận với tôi. Đầu tiên anh chém về cơ hội/chi phí, rồi chuyện từ bỏ để dành thời gian tập trung vào một thứ quan trọng. Giờ anh lại nói phải thử làm nhiều thứ. Thế cái nào mới đúng?

Câu trả lời đơn giản thôi: Nếu bạn chưa biết mình nên quyết tâm làm gì, bạn cần phải thử nghiệm nhiều thứ — và biết rằng bạn sẽ từ bỏ hầu hết trong số đó — để tìm ra được câu trả lời. Một khi đã khám phá ra được mục tiêu của mình, hãy dành ra 5-10% thời gian cho những thử nghiệm nhỏ để vẫn tiếp tục học hỏi và hoàn thiện.

Điều này sẽ giúp bạn tận dụng những thứ tốt đẹp của cả hai vế. Sử dụng thử nghiệm và từ bỏ như một chiến lược suy xét để tìm ra được thứ gì không đáng từ bỏ. Bạn không phải một tên đứt gánh ưa bỏ ngang, mà chỉ là đang thăm dò một cách có chiến lược.

Những thứ bạn nên từ bỏ theo phương pháp cơ hội/chi phí, tức là theo kiểu Spencer, là những thứ bạn đang làm hàng ngày hay hàng tuần mà không đem lại giá trị gì. Cái chúng ta đang nói ở đây là những thử nghiệm có giới hạn thời gian. Thử thứ gì đó 1 lần. Tham gia lớp yoga — nhưng đừng đăng ký gói thành viên cả năm vội. Đây chính là việc sẽ tạo ra những cơ hội mới và tạo ra vận may. Như Ralph Waldo Emerson đã nói, “Đời là một cuộc thử nghiệm. Càng thử nghiệm nhiều càng tốt.” Nói cách khác: Thất bại nhanh, thất bại rẻ.

Trớ trêu thay, ngay cả nhà nghiên cứu nổi bật nhất về lĩnh vực quyết tâm Angela Duckworth cũng đồng ý với điều này. Trong bài báo “Grit: Perseverance and Passion for Long-Term Goals,” cô cho biết, “Một niềm khát khao mãnh liệt về những thứ mới mẻ cùng một ngưỡng thất vọng thấp có lẽ sẽ phù hợp với giai đoạn đầu của cuộc đời: Ngừng theo đuổi những mục tiêu bế tắc chính là hành động cần thiết để khám phá được thêm những con đường triển vọng hơn.”

Dành ra 5-10% thời gian và đối xử với nó như cách một nhà đầu tư mạo hiểm phân bổ tiền. Các quỹ này thường đầu tư vào những thứ có cơ hội thành công thấp, nhưng nếu thành công sẽ biến thành một khoản cực kỳ khủng. Họ sẽ đặt tiền vào 10 công ty và kỳ vọng 7 trong số đó tiêu tùng, 2 đạt mức hòa vốn, và 1 sẽ trở thành Google hay Facebook tiếp theo.

Cách này liệu có phát huy hiệu quả đối với bạn và tôi trong cuộc sống đời thường? Có đấy. Ví dụ, chuyện nhảy việc, đặc biệt là trong khoảng thời gian đầu trong sự nghiệp, có thể là con đường mang lại nhiều tiền tài, giúp ta tiến gần hơn đến sứ mệnh cuộc đời, và cả với chiếc ghế CEO hấp dẫn kia. Nhà kinh tế học Henry Siu nói, “Những người hay thay đổi công việc vào khoảng thời gian đầu sự nghiệp có xu hướng nhận được lương và thu nhập cao hơn trong giai đoạn đỉnh cao sự nghiệp. Nhảy việc thật sự có tương quan với thu nhập cao hơn, bởi vì những người này thường tìm được công việc phù hợp hơn — phù hợp với sứ mệnh thật sự của họ.”

Và chuyện đổi việc có rất nhiều khả năng sẽ đưa bạn đến vị trí lãnh đạo:

Lazear đã phân tích số lượng công việc chính của 5.000 người trong một cuộc nghiên cứu 12.500 cựu sinh viên GSB (Stanford Graduate School of Business) vào năm 1997. Trong nhóm người có 15 năm kinh nghiệm làm việc, những người từng kinh qua chỉ 2-3 công việc chỉ có 2% cơ hội trở thành lãnh đạo cấp cao (C-level), trong khi những người từng giữ qua ít nhất 5 vị trí lại có đến 18% cơ hội lên đỉnh.

Vậy còn vụ làm thêm nhiều thứ bên ngoài sự nghiệp giống chuyến du hành của Matt đến Trung Quốc thì sao? Hóa ra chuyện thử làm nhiều thứ ngoài chuyên môn cũng có liên quan đến những thành tựu lớn. Các nhà khoa học tầm trung cũng có thể có sở thích nào đó như bất kỳ nhà khoa học có tiếng nào khác. Tuy nhiên, các nhà khoa học lỗi lạc (thành viên của Hội khoa học Hoàng gia hay Học viện Khoa học Quốc gia) lại có gấp đôi khả năng sẽ có những sở thích khác. Các nhà khoa học đoạt giải Nobel thì sao? Gấp ba khả năng. Steven Johnson nhận ra điều tương tự cũng đúng với các thiên tài trong quá khứ, như Benjamin Franklin và Charles Darwin. Những người này có rất nhiều thú tiêu khiển. Việc đối mặt với thử thách trong nhiều hoàn cảnh khác nhau cho phép họ nhìn nhận mọi thứ một cách khác biệt, thách thức các giả định, và phát hiện ra những điều đột phá. Việc có rất nhiều ý tưởng khác biệt cùng va đập với nhau hóa ra lại là một trong những chìa khóa của sự sáng tạo.

Điều tương tự cũng đúng với những công ty thành công. Họ không chỉ thử nghiệm những thứ mới mẻ; họ còn thường định hình lại chính mình khi con đường cũ không đi đến đâu. Youtube khởi đầu là một trang web hẹn hò. eBay đâu tiên chỉ tập trung vào bán thanh đồ chơi PEZ. Google khởi sự như một dự án tổ chức các truy vấn tìm kiếm sách trong thư viện.

Vậy đừng ngại ngần thử nghiệm một thứ gì đó, và từ bỏ khi không đi đến đâu. Nó có thể dẫn đến những điều tuyệt vời. Bạn cần phải từ bỏ vài thứ để tìm ra thứ mình nên quyết tâm. Và bạn cần phải thử nhiều thứ trong khi biết rõ có thể phải từ bỏ vài thứ để mở ra vận may và cơ hội dẫn đến thành công.

*

Matt vẫn còn tiến hành những cuộc thử nghiệm điên rồ. Vài năm trước, gia đình bạn gái anh hỏi rằng, nếu là một cựu đệ tử Thiếu Lâm, thì liệu anh có đánh nổi giải võ tự do UFC hay không. Giờ đã ở độ tuổi 30 và tăng gần 45 kg so với hồi còn ở Trung Quốc, anh không nghĩ mình đấu được ở giải này.

Nhưng anh cần một ý tưởng cho quyển sách tiếp theo. Và anh vốn cũng luôn ngứa ngáy muốn thử thứ gì đó mới. Một chàng trai sẽ luôn sẵn sàng đi một chặng đường thật xa chỉ để gây ấn tượng với một cô gái. Thế là chàng võ sĩ già lấy lại quyết tâm. Matt dành 2 năm tiếp theo tập luyện trong giải vô địch UFC ở New York và Las Vegas. Dĩ nhiên, chuyện không hề dễ dàng. Nhiều cú đánh vào đầu hơn, nhiều màn “nếm mật” hơn. Cần thời gian để lấy lại kỹ năng. (Huấn luyện viên sẽ phạt anh 20 đô mỗi lần buông tay xuống để hở mặt khi luyện tập. Sau 6 tháng, Matt nợ ông 580 đô.)

Và vào năm 2011, ở độ tuổi 38, anh thăng đài trận thi đấu võ tự do đầu tiên trước đám đông 300 người. Đối thủ trẻ hơn anh 16 tuổi. Trong hiệp 2, một bên kính áp tròng của anh bị bật ra. Anh phải chiến đấu khi mù một bên mắt. Nhưng đó không phải lúc từ bỏ — đó chính là lúc dụng đến lòng quyết tâm. Matt vẫn thủ thế.

Đến hiệp 3, trọng tài lắc đầu. Nốc-ao kỹ thuật. Đấu thủ của anh không thể tiếp tục thi đấu. Matt giành chiến thắng.

Anh viết một quyển sách về chuyện này và cưới cô bạn gái. (Anh phải dời đám cưới lại 1 năm bởi vì cần thêm nhiều thời gian luyện tập hơn dự tính, nhưng cũng như cha mẹ của Matt, cô ấy rồi cũng tha thứ cho anh.) Tất cả chúng ta đều tò mò chờ xem màn thử nghiệm kế tiếp của Matt sẽ là gì. Đấu vật với một con gấu Bắc cực năm 60 tuổi chăng? Ai mà biết được?

Việc dành 5% thời gian để thử nghiệm những thứ mới dù biết rằng sẽ phải từ bỏ hầu hết những thứ này có thể dẫn đến những cơ hội tuyệt vời. (Và không phải cái nào cũng cần dính dáng tới chuyện bị đập xây xẩm mặt mày đâu.)

Giờ bạn đã biết có thời điểm cần thể hiện quyết tâm, và có thời điểm cần từ bỏ. Cả hai đều dẫn đến thành công. Phần lắt léo chính là cách thức phân biệt. Làm sao biết được khi nào thì nên từ bỏ? Nên ở lại hay bỏ đi? Hãy cùng xem xét vụ này ở phần tiếp theo. Ta sẽ bắt đầu bằng việc đi tìm câu trả lời cho một câu hỏi mà tất cả chúng ta đều đã từng đối mặt: Khi nào là thời điểm hoàn hảo để kết thúc hẹn hò tìm hiểu để còn kết hôn? Vâng, khoa học đã có lời giải đáp.

***