Đánh Thức Năng Lực Vô Hạn - Anthony Robbins - Chương 16

“Cuộc đời không ở trong trạng thái tĩnh. Chỉ những người mất khả năng suy nghĩ hiện đang trong bệnh viện tầm thần và những ai nằm sâu dưới ba tấc đất ngoài nghĩa trang mới không thể thay đổi quan điểm của mình”.

_ Everett Dirksen

Hãy hình dung bạn nghe tiếng bước chân. Nếu tôi hỏi: “Bước chân đó khiến bạn cảm nhận gì?”. Rất có thể bạn sẽ trả lời: “Nó chẳng có ý nghĩa gì với tôi”. Nhưng ta hãy phân tích kỹ một chút. Nếu giữa đường phố đông đúc, có thể bạn không phân biệt được. Chúng không có ý nghĩa gì đáng kể. Nhưng nếu đang ngồi ở nhà một mình lúc đêm khuya, và nghe tiếng bước chân nơi cầu thang thì sao nhỉ? Rồi sau đó, tiếng bước chân ấy lại tiến về phía bạn. Liệu chúng còn vô nghĩa nữa không? Chắc chắn là không. Một tín hiệu bất kỳ (tiếng bước chân) sẽ có rất nhiều ý nghĩa khác nhau, dựa vào việc tín hiệu đó quan trọng như thế nào đối với bạn trong những bôi cảnh tương tự từng xảy ra trước đây. Trải nghiệm quá khứ của bạn có thể cho bạn nội dung của tín hiệu ấy và như vậy quyết định tín hiệu đó làm bạn thoải mái hay lo sợ. Ví dụ, bạn có thể nhớ tiếng bước chân chồng mình về nhà sớm chẳng hạn. Còn những ai đã từng bị mất trộm có thể nghĩ tiếng bước chân đó là của kẻ xâm nhập gia cư bất hợp pháp. Như vậy ý nghĩa của bất cứ trải nghiệm nào trong cuộc sống đều dựa trên khuôn khổ ta dành cho nó. Nếu bạn thay đổi khuôn khổ đó, nội dung ý nghĩa sẽ thay đổi ngay. Một trong những biện pháp hữu hiệu nhất phục vụ tiến trình thay đổi tính cách con người đó là học cách tạo ra khuôn khổ tối ưu cho bất cứ trải nghiệm nào. Tiến trình này gọi là tái xác định khuôn mẫu.

Với một mảnh giấy hãy mô tả những hình vẽ dưới đây. Bạn đang nhìn thấy gì?

Có thể bạn tưởng tượng ra nhiều thứ. Biết đâu bạn nghĩ đó là một cái nón đặt nghiêng, một con quái vật, một mũi tên chỉ xuống, v.v… Thực ra, đó lại là những ký hiệu dùng trong giao thông. Điều tương tự cũng đúng trong cuộc sống hằng ngày. Nhiều khi cuộc sống của chúng ta đúng một cách chính xác với những gì ta muốn. Có những cách nhìn nhận rắc rối lớn nhất thành những cơ hội lớn nhất. Chỉ cần ta thóat ra khỏi lối nhận thức đã ăn sâu vào tâm khảm.

Xem xét lại, không có gì trên đời này mang ý nghĩa vĩnh cửu. Những gì ta cảm nhận về sự vật hiện tượng, những gì ta làm đều phụ thuộc vào nhận thức của ta. Một tín hiệu chỉ có ý nghĩa trong một khuôn khổ hay một nội dung ta nhận thức được mà thôi. Tai họa ở chính quan điểm. Cơn đau đầu của bạn có thể là tin tốt lành cho người bán thuốc aspirin. Con người có xu hướng gán cho trải nghiệm những ý nghĩa cụ thể. Khi chuyện xảy ra, ta có thể nói sự việc A mang ý nghĩa B, C, D… Nhưng ở thực tại, có vô số cách trải nghiệm. Ta có xu hướng tạo ra khuôn khổ cho sự vật hiện tượng dựa vào những gì ta nhận thức về nó trong quá khứ. Nhiều khi, bằng cách thay đổi những khuôn mẫu nhận thức lôi mòn ấy, ta sẽ tạo ra những cơ hội và lựa chọn lớn hơn tốt đẹp hơn cho cuộc sống. Điều quan trọng là nhớ rằng có thể tạo ra nhận thức. Có nghĩa nếu coi một việc là trở ngại, thì đó cũng là thông điệp ta gởi tới não bộ. Não bộ sẽ tạo ra những trạng thái biến thông điệp trên trở thành hiện thực. Nếu ta thay đổi cách nhìn nhận, phân tích cũng bôi cảnh đó từ một quan điểm hoàn toàn khác, ta sẽ thay đổi cách hành động trong cuộc scíng. Ta có thể thay đổi cách cảm nhận hoặc nhận thức về bất cứ thứ gì. Và có thể thay đổi tâm trạng và hành vi của mình chỉ trong khoảnh khắc. Đó là tất cả ý nghĩa của tiến trình tái xác định khuôn mẫu.

Hãy nhớ không ai nhìn nhận thế giới đúng với bản chất thực của nó, vì sự vật hiện tượng được nhìn nhận dưới nhiều góc độ, quan điểm khác nhau. Cách ta nhìn nhận về mình, khuôn mẫu nhận thức của ta, “bản đồ” của ta xác định vùng lãnh thổ thực.

Ví dụ hãy nhìn hình A, bạn thấy gì?. Tất nhiên, một bà già xấu xí. Nhìn hình B xem. Hình này cũng vậy, cũng vẫn bà già xấu xí đó với cái cằm gục sâu vào cổ áo lông. Hãy nhìn thật rõ và hình dung tâm trạng của bà lão. Bà ta vui hay buồn? Theo bạn bà ta đang nghĩ gì? Thế nhưng có một điểm khá lý thú về hình ảnh bà già này. Họa sĩ vẽ bức tranh ấy tuyên bố rằng đó là bức vẽ cô con gái xinh đẹp của bà. Nếu ta thay đổi cách nhận thức, ta có thể thấy đó là hình ảnh một cô gái trẻ xinh xắn. Dưới đây là một vài gợi ý. Mũi bà già là cằm và đường viền phía dưới của khuôn mặt cô gái trẻ. Mắt trái của bà già là tai trái của cô gái. Miệng bà lão là vòng cổ của cô gái. Nếu vẫn chưa nhìn ra, xin hãy nhìn hình c.

Thắc mắc rõ ràng là tại sao ta chỉ thấy bà già xấu xí ở hình B chứ không thấy cô gái trẻ? Đâu là câu trả lời? Bạn đã được định hướng trước là sẽ thấy một bà già. Rất nhiều lần trong các buổi hội thảo tôi đưa cho một nhóm xem hình A và nhóm còn lại xem hình C. Khi cả hai nhóm bàn bạc với nhau, tranh cãi thường xảy ra khi phân định thắng thua. Những người thấy hình A lúc đầu khó khăn trong việc nhìn nhận đó là hình một cô gái trẻ. Ngược lại, những người thấy hình C cũng không thể hình dung ra bà lão xấu xí.

Điều quan trọng là ghi nhận rằng: những trải nghiệm quá khứ của ta thường xuyên định hướng khả năng nhìn nhận sự vật, hiện tượng thật sự xảy ra trên thế giới bên ngoài. Có vô số cách nhận thức hoặc trải nghiệm một hoàn cảnh. Nhà doanh nghiệp mua vé hòa nhạc sớm rồi bán với giá cao hơn ngay trước cổng rạp có thể bị coi là kẻ hèn hạ, lợi dụng người khác. Hoặc cũng có thể được coi là làm lợi cho những người không thể mua vé hoặc không thể xếp hàng chờ mua vé. Chìa khóa đến với thành công trong cuộc sống là thường xuyên hình dung những trải nghiệm theo cách hỗ trợ bản thân, để có được những kết quả tốt đẹp hơn cho mình và cho người khác.

Nói một cách đơn giản nhất, xác định lại khuôn mẫu là thay đổi cách hình dung tiêu cực thành tích cực, bằng cách thay đổi nguyên tắc nhận thức ta sử dụng để cảm nhận về một hiện tượng. Tái xác định có hai hình thức chính. Nói cách khác có hai cách để thay đổi nhận thức của chúng ta về một việc cụ thể: tái xác định nội dung và tái xác định ngữ cảnh. Cả hai đều thay đổi hình ảnh trong tâm tưởng bằng cách giải quyết nỗi đau, tình cảm hoặc mâu thuẫn, sau đó đưa bạn tới một tâm trạng năng động hơn.

Tái xác định ngữ cảnh liên quan tới việc chọn một trải nghiệm buồn, bực bội, hoặc không mong muốn và chỉ cho chủ thể thấy, cũng trải nghiệm ấy hành vi ấy thực sự lại là lợi thế to lớn trong một bối cảnh khác. Những câu chuyện thiếu nhi cho ta rất nhiều ví dụ về việc tái xác định lại ngữ cảnh. Chú vịt con xấu xí phải chịu nhiều đau khổ, bởi chú khác xa những con vịt cùng đàn. Nhưng sự khác biệt của chú lại chính là vẻ đẹp lộng lẫy khi vịt con thành một con thiên nga trưởng thành đầy đủ. Tái xác định ngữ cảnh là vô giá trong kinh doanh. Nhân viên không hòa hợp của chúng tôi là một trở ngại, cho tới khi tôi nhìn nhận ra rằng sau tiến trình động não phác thảo kế hoạch, anh ấy là vốn quý hỗ trợ chúng tôi, người nhận ra những rắc rối tiềm ẩn sớm để cả đội có thời gian sửa chữa.

Những phát minh vĩ đại đôi khi thuộc về những người biết cách tái xác định hoạt động và rắc rối, biến nó thành nguồn lực tiềm tàng trong một bối cảnh khác. Ví dụ, ở Mỹ trước đây đã có thời kỳ dầu lửa được coi là thứ phá hoại mùa màng, làm giảm giá trị đất đai. Nhưng ngày nay mọi chuyện đã hoàn toàn khác. Nhiều năm trước, nhiều nhà máy không biết làm thế nào để tông khứ đông mạt cưa, một thứ rác công nghiệp chất đầy trong kho và chiếm hết sân trước sân sau của nhà máy. Có người nhặt đông rác ấy và quyết định sử dụng chúng theo một cách khác. Ông ta ép nó với một loại keo dán đặc biệt và tạo ra gỗ ép mạt cưa ngày nay. Sau khi ký hợp đồng sẽ dọn dẹp sạch sẽ đống mạc cưa vô giá trị của những nhà máy nọ, hai năm sau ông đã phát triển một doanh nghiệp trị giá nhiều triệu đô la với một nguồn nhiên liệu không tốn một xu nhỏ! Đó là tính chất của bất kỳ doanh nhân nào; họ là những người tin vào câu “có sức người sỏi đá cũng thành cơm”. Nói cách khác, họ là người biết tái xác định nhận thức một cách tài tình.

Tái xác định nội dung là cách thay đổi ý nghĩa của cùng một hoàn cảnh. Ví dụ, có thể con bạn nói luôn miệng. Nó không bao giờ im lặng cả! Sau khi tái xác định nội dung, có lẽ bạn sẽ nói thằng bé chắc chắn rất thông minh nên mới có nhiều điều để nói đến vậy. Có một câu chuyện thú vị kể một vị tướng quân đội nổi tiếng. Ông đã tái xác định nội dung của một hoàn cảnh với binh lính của mình. Trong một lần bị kẻ thù tấn công dữ dội, ông nói: “Ta không rút lui. Chúng ta chỉ tiến theo một hướng khác”. Khi một người thân qua đời, hầu hết mọi người đều buồn bã. Tại sao vậy? Có nhiều lý do: cảm giác mất mát chẳng hạn. Nhưng có người lại thấy hoan hỉ. Tại sao vậy? Họ tái xác định lại cái chết có nghĩa người qua đời vẫn còn ở luôn bên họ. Không có gì trong vũ trụ này mất đi cả. Vật chất chỉ thay đổi hình thức mà thôi. Có người coi cái chết như một sự kiện hoàn thành một kiếp trong “đời là bể khổ” để có được một tình trạng tồn tại cao quý hơn. Thế nên họ hoan hỉ.

Cách khác để tái xác định nội dung là thực sự thay đổi cách nhìn nhận, lắng nghe và nhận thức về một hoàn cảnh nhất định. Nếu bực bội về những gì người khác nói với bạn, có thể bạn mường tượng bản thân mình đang mỉm cười khi người kia nói những từ mang lại cảm giác tiêu cực bằng một giọng hát của người ca sĩ bạn yêu thích. Hoặc có thể bạn nhìn nhận một sự kiện trong não bộ, nhưng lần này người nó được bao quanh bởi màu sắc bạn ưa thích. Hoặc có thể bạn thậm chí thay đổi những gì người đó nói với bạn ngay từ đầu. Khi bạn tái trải nghiệm trong tâm trí, bạn sẽ nghe người đó xin lỗi. Hoặc có thể người đó nói với bạn với một sự kính trọng khiến bạn cảm giác mình hơn hẳn họ. Tái xác định kích thích sẽ thay đổi ý nghĩa thông điệp gửi tới não bộ, và như vậy tâm trạng cũng như hành vi cũng thay đổi theo.

Cách đây không lâu trên tờ Baltimore Sun có một bài báo vô cùng cảm động. Bài báo này được Reader’s Digest đăng lại. Nó mang tựa đề: “Cậu bé có sức tưởng tượng phi thường”. Báo viết về một cậu bé tên là Calvin Stanley. Em biết đi xe đạp, chơi bóng chày, đi học và làm bất cứ thứ gì một đứa trẻ 11 tuổi có thể làm ngoại trừ khả năng nhìn. Em bị mù!

Tại sao em làm được tất cả, trong lúc những người ở cùng hoàn cảnh tương tự sẽ chán sống hoặc sống trong đau khổ? Khi đọc bài báo tôi thấy rõ mẹ của Calvin Stanley là bậc thầy trong việc tái xác định. Bà đã biến mọi trải nghiệm của Calvin Stanley (những trải nghiệm mà người khác cho là hạn chế) thành lợi thế và em suy nghĩ theo cách đó. Vì đó chính là thứ cậu hình dung thế nên đó cũng chính là trải nghiệm của em. Dưới đây là một vài ví dụ về những lần trò chuyện giữa hai mẹ con:

Mẹ Calvin Stanley còn nhớ ngày con trai bà hỏi tại sao cậu bị mù. “Tôi giải thích rằng bẩm sinh đã như vậy. Không ai có lỗi và không ai gây ra căn bệnh của bé”. Con trai tôi hỏi: “Tại sao lại là con chứ?”. Tôi bảo: “Calvin à, mẹ cũng không biết tại sao nữa. Có thể Bà mẹ thiên nhiên có một kế hoạch đặc biệt cho con”. Thế rồi bà ngồi bên con trai thủ thỉ: “Calvin à! Con có nhìn thấy đấy chứ. Nhưng con nhìn bằng tay chứ không phải bằng mắt. Hãy nhớ, không có việc gì con không thể làm được”.

Một ngày kia, Calvin rất buồn bởi cậu chợt hiểu cậu không bao giờ nhìn được khuôn mặt mẹ. Bà Stanley biết cách giao tiếp với đứa con duy nhất của mình. Tôi nói: “Calvin à, con có thể nhìn thấy mặt mẹ, con có thể nhìn nó bằng tay của con, bằng cách lắng nghe lời mẹ nói. Con có thể kể về mẹ nhiều hơn bất cứ ai hiện đang sáng mắt”. Bài báo tiếp tục kể về Calvin đến với thế giới bên ngoài bằng niềm tin, sự kỳ vọng và sự quyết tâm không gì lay chuyển nổi của một cậu bé có mẹ luôn bên cạnh dìu dắt. Calvin mơ ước trở thành một kỹ sư lập trình vi tính và mai này sẽ thiết kế những phần mềm phục vụ cho người mù.

Liệu có trải nghiệm nào không thể thay đổi? Liệu có hành vi nào trở thành một phần không thể thiếu của bạn? Hành vi quyết định bản chất con người hay con người chủ động điều khiển hành vi? Một điều luôn được nhấn mạnh trong cuốn sách này là hãy luôn chủ động. Bạn điều khiển não bộ. Bạn tạo ra kết quả như mình mong muốn trong đời. Tái xác định là một cách hữu hiệu nhất bạn có thể thay đổi cách suy nghĩ về một sự việc. Bạn cũng có thể tạo khuôn khổ cho các trải nghiệm của mình. Đôi khi bạn thay đổi khuôn khổ ấy khi các sự kiện thay đổi.

Tái xác định rất quan trọng đối với việc học cách giao tiếp với bản thân và với mọi người. Ớ mức độ cá nhân, đó là cách ta quyết định gán ý nghĩa cho sự kiện. Ớ tầm mức rộng lớn hơn, đó là một trong những phương tiện giao tiếp hiệu quả nhất trên đời. Ví dụ, trong việc bán hàng hoặc bất cứ hình thức thuyết phục nào. Người nào đưa ra khuôn khổ cho nhận thức, xác định rõ khuôn mẫu, người đó có ảnh hưởng lớn nhất. Hầu hết những người thành công lớn bạn từng biết (trong các lĩnh vực từ quảng cáo tới chính trị) đều được thừa hưởng kết quả của tiến trình tái xác định tài tình: thay đổi nhận thức của con người, để những hình ảnh tưởng tượng mới của họ về sự vật, hiện tượng mang đến cho họ một tâm trạng gợi lên hoặc khiến họ hành động khác với trước đây. Một anh bạn của tôi bán hệ thống nhà hàng bán thức ăn có lợi cho sức khỏe cho tập đoàn General Mills với giá gấp 167 lần giá trị thực. Một chuyện chưa từng thấy trong ngành công nghiệp này. Anh làm thế nào vậy? Anh buộc General Mills phải quyết định giá trị doanh nghiệp của anh dựa trên giá trị của nó tích lũy trong vòng năm năm tới và doanh nghiệp nay còn phát triển hơn nữa. Anh hoàn toàn có thể đợi năm năm sau mới bán hệ thống nhà hàng của mình. Nhưng vì General Mills cần hệ thống ấy ngay để phục vụ những mục tiêu hợp tác của họ, thế nên họ đồng ý trả với giá anh đưa ra. Như vậy việc thuyết phục hoàn toàn là tiến trình thay đổi nhận thức mà thôi.

Hầu hết tiến trình tái xác định đã làm sẵn cho chúng ta, ta không cần phải tham gia. Người khác thay đổi khuôn khổ cho ta và ta đáp ứng với khuôn khổ ấy. Ngành quảng cáo là gì nếu không phải là một lĩnh vực lớn với một mục tiêu duy nhất là xác định và tái xác định nhận thức của quần chúng? Ly bia có gì là đại trượng phu trong đó? Một điếu thuốc lá có gì là gợi tình đâu! Nếu đưa một điếu thuốc lá của hãng Virginia Slims cho một thổ dân, anh ta chắc chắn không nói: “Ồ, loại này gợi tình đây”. Thế nhưng có những người xướng âm đặt ra khuôn khổ và chúng ta chỉ việc hát theo. Nếu họ nghĩ phản ứng của ta chưa đủ mạnh, họ sẽ đặt ra một khuôn khổ mới và chỉ cần chờ đợi phản ứng là đủ.

Nhiều người thấy dễ dàng tái xác định khuôn mẫu suy tưởng khi giao tiếp với người khác hơn là khi giao tiếp với mình. Khi định bán chiếc xe hơi cũ, ta biết ta phải xác định nhận thức theo một cách làm nổi bật những ưu điểm của xe và không nhấn mạnh vào điểm yếu của nó. Nếu người mua tiềm năng có cách suy tưởng khác, việc bạn làm là thay đổi nhận thức của ông ta. Nhưng ít người trong chúng ta dành thời gian suy nghĩ về cách định hướng suy tưởng khi giao tiếp với chính bản thân mình. Một việc xảy đến với ta. Ta hình thành một dòng suy tưởng nội tâm về sự kiện ấy. Ta hình dung ra thứ sẽ tồn tại bên trong suy nghĩ của ta và hàng ngày nhớ đến nó. Thật điên rồ làm sao. Chẳng khác nào khởi động một xe hơi sau đó quan sát xem nó sẽ đi về đâu.

Ngược lại, hãy biết cách giao tiếp với bản thân với càng nhiều mục tiêu, định hướng, cách thuyết phục càng tốt, hệt như bạn đang hình dung tiến trình kinh doanh vậy. Bạn cần bắt đầu định ra khuôn khổ cho dòng suy tưởng của mình và tái xác định khuôn khổ ấy đối với các trải nghiệm theo một cách khiến chúng phục vụ cho bạn. Một trong những phương pháp ấy là suy nghĩ một cách tập trung và cẩn trọng.

Nhiều người giống như “chim phải tên sợ cành cây cong”, họ sống thu mình sau một cuộc tình lãng mạn nhưng đổ vỡ, họ bị bỏ rơi hoặc bị tổn thương và có quyết định tránh xa những mối quan hệ tình cảm đến sau này. Thực ra sở dĩ có tình trạng như vậy là vì môi tình của họ trước đây mang đến cho họ nhiều niềm vui hơn là nỗi đau. Đó chính là lý do tại sao họ khó có thể từ bỏ nó. Xóa sạch những kỷ niệm tốt đẹp và chỉ nhớ đến những kỷ niệm buồn đã xác định giới hạn xấu nhất cho một trải nghiệm. Sáng kiến là thay đổi cách xác định khuôn khổ cho trải nghiệm ấy, nhìn thấy những mặt tốt đẹp, nhìn nhận những việc gì mình đạt được, công nhận rằng nó giúp mình trưởng thành. Ta sẽ thấy dễ dàng chuyển đổi sang tâm trạng tích cực hơn là cứ giữ lấy những khuôn khổ mang đến sự tiêu cực. Đồng thời ta như được tiếp thêm sức sống để sáng tạo một mối quan hệ thậm chí còn tốt đẹp hơn trong tương lai.

Một cách để thay đổi khuôn khổ cho tiến trình suy tưởng là thay đổi ý nghĩa của trải nghiệm hoặc ý nghĩa của hành vi. Hình dung một hoàn cảnh ai đó khiến cho bạn không vui, và bạn nghĩ hành vi của người ấy có một ý nghĩa cụ thể nào đó. Ví dụ, một cặp vợ chồng nhà kia có anh chồng đặc biệt thích nấu ăn. Anh coi việc người khác đánh giá cao tài nấu nướng của mình là trọng. Trong lúc đó, cô vợ chỉ lẳng lặng ăn mà không nói không rằng suốt bữa. Người chồng thấy rất tức giận. Nếu thích những món mình làm, cô ấy phải lên tiếng đi chứ. Nếu không nói gì, chắc cô ấy không hài lòng. Bạn có thể làm gì để tái xác định khuôn khổ nhận thức của người chồng về hành vi của người vợ?

Hãy nhớ thứ quan trọng đối với anh là được khen ngợi. Một cách tái xác định khuôn khổ có liên quan đến việc thay đổi ý nghĩa sẽ thay đổi nhận thức trước đây thành một nhận thức hỗ trợ cho thứ là quan trọng đối với chủ thể và thực hiện nó theo cách anh ta chưa bao giờ cân nhắc đến. Hãy khuyên anh đầu bếp tài ba kia rằng có lẽ vợ anh ta quá thích món ăn của anh nên cô ấy không muốn phí thời gian nói chuyện, để chú tâm vào thưởng thức các món ăn do anh làm. “Hành động phải có ý nghĩa nhiều hơn lời nói chứ, đúng không nào?”, Một khả năng khác có thể khiến anh chồng tái xác định lại khuôn khổ ý nghĩa của hành vi của chính anh. Hãy hỏi: “Đã có bao giờ chính anh cũng im lặng trong suốt bữa vì quá thích một món nhất định? Lúc đó chuyện xảy ra thế nào?”. Hành vi của vợ anh chỉ là khó chịu trong khuôn khổ do anh tạo ra. Anh cần một chút linh hoạt, mềm dẻo để thay đổi khuôn mẫu hành vi.

Phương pháp thứ hai giúp tái xác định khuôn khổ cho một trải nghiệm liên quan tới việc phân tích một hành vi của chính bạn mà bạn không thích. Thông thường, bạn không thích nó bởi bạn không thích hành vi ấy làm hoen ố hình ảnh của bạn. Hoặc bạn không thích nó bởi nó mang đến cho bạn những bất lợi. Cách để tái xác định lại khuôn khổ cho hành vi ấy là hình dung một hoàn cảnh khác, hoặc một bôi cảnh, trong đó hành vi kia trở nên hữu dụng và mang đến cho bạn thứ bạn cần. Ví dụ, bạn là người bán hàng dồn bao tâm huyết để tìm hiểu về sản phẩm của mình đến từng chi tiết. Nhưng khi khách hỏi, bạn lại muốn nhồi nhét cả đông thông tin khiến họ thấy choáng ngợp, đôi khi làm trì hoãn quyết định mua hàng của họ. Rắc rối là, thực ra hành vi của bạn hoàn toàn hiệu quả ở những trường hợp nào? Nếu phát một tờ rơi quảng cáo trong đó ghi chi tiết những gì bạn nghiên cứu được về sản phẩm thì sao? Biết nhiều thông tin và có thể sẵn sàng cung cấp thông tin ấy; thậm chí rất hữu dụng khi nghiên cứu để chuẩn bị thi cử hoặc giúp đỡ con cái làm bài tập ở nhà. Thế nên, không phải hành vi tự nó mang đến rắc rối, mà là bạn nên áp dụng hành vi ấy khi nào. Hãy nhớ những ví dụ trong cuộc sống của chính bạn. Mọi hành vi của con người đều hữu dụng trong những hoàn cảnh cụ thể. Trì hoãn có thể không luôn mang lại kết quả tốt đẹp. Nhưng phải chăng sẽ rất tuyệt nếu bạn trì hoãn cơn giận dữ hoặc nỗi buồn sang ngày hôm sau. Và rồi sau đó không bao giờ nhớ đến nó nữa?

Bạn hoàn toàn có thể thực hành những bài tập tái xác định khuôn khổ cho hình ảnh và trải nghiệm khiến bạn buồn bã. Ví dụ, hãy nhớ một người hoặc một trải nghiệm luôn dày vò tâm trí bạn. Về nhà sau một ngày làm việc mệt mỏi, nhưng đầu óc không thể dứt ra được một dự án quái dị mà cấp trên bắt bạn phải làm khi sắp sửa hết giờ làm việc. Thay vì quên đi cơn giận dữ, bạn mang nó về nhà. Bạn xem ti vi với con cái nhưng đầu óc chỉ nghĩ về cơn giận dữ đang trào dâng, nghĩ về lão sếp chết tiệt và dự án quái gở của lão.

Thay vì mặc cho não bộ khiến bạn buồn bã suốt những ngày nghỉ cuối tuần, bạn hãy học cách tái xác định lại khuôn khổ cho trải nghiệm ấy. Như thế khiến bạn cảm giác dễ chịu hơn. Bắt đầu bằng cách tách mình ra khỏi trải nghiệm. Hình dung sếp trong khung cảnh làm bạn khó chịu và đặt hình ảnh ấy vào lòng bàn tay. Hãy vẽ thêm cho sếp một chiếc mũi thật to, hoặc một cặp kính lố bịch, hoặc một bộ ria trông rất buồn cười. Nghe sếp nói với một giọng chua như giấm, the thé như trong phim hoạt hình do bạn tưởng tượng. Hình dung sếp khúm núm trước mặt bạn, nghe ông ta rên rỉ rằng ông cần sự giúp đỡ của bạn để hoàn tất dự án này. Bạn có sẵn lòng giúp ông không sau khi bịa đặt ra câu chuyện ấy? Hoặc tự nhủ sếp bị căng thẳng, nên quên không chỉ thị sớm. Thế nên, ông mới giao việc cho bạn vào lúc bạn gần ra về. Có thể bạn nhớ khoảng thời gian bạn cũng làm việc tương tự với ai đó. Tự hỏi việc đó có to tát đến nỗi khiến bạn mặc nó hủy hoại những giây phút vui vẻ trong kỳ nghỉ cuổì tuần. Bạn sẽ thấy chẳng có lý do gì khiến trải nghiệm làm phiền khi bạn đang ở nhà.

Tôi không nói rắc rối của bạn là không có thực. Có thể bạn cần một việc làm mới. Hoặc có thể bạn cần được cư xử đúng mực hơn trong công việc hiện tại. Nhưng trong trường hợp này, bạn cần phải đối mặt với rắc rối thay vì để bản thân bị ám ảnh bởi một trải nghiệm tiêu cực, day dứt trong tâm trí khiến bạn phản ứng với những người bạn yêu quý nhất, gần gũi nhất theo cách không hay. Hãy thực hành bài tập này hiệu quả vài lần. Sắp tới, nếu thấy sếp, chắc bạn sẽ hình dung ông với cặp kính và chiếc mũi to đùng ngộ nghĩnh. Như vậy mỗi khi sếp nói chuyện với bạn, sẽ có cảm giác khác với lúc trước. Cách đó sẽ tạo phản hồi tích cực của bạn với sếp để cả hai có thể giao tiếp thân thiện hơn.

Tôi dùng những hình thức tái xác định khuôn khổ cho trải nghiệm này để giải quyết những vấn đề tương đối nhỏ nhặt, nhưng nhiều người cho là rắc rối lớn. Thông thường, trong những hoàn cảnh phức tạp, bạn phải tái xác định khuôn khổ trong một loạt những trải nghiệm nho nhỏ để dần dần đạt được tâm trạng như mong muốn.

Ở nghĩa rộng, việc tái xác định lại khuôn khổ có thể dùng để loại bỏ những cảm xúc tiêu cực với bất cứ trải nghiệm nào. Một trong những kỹ thuật hữu hiệu nhất là hình dung bạn đang trong một rạp chiếu phim. Hình dung trải nghiệm khiến bạn bực bội như một cuốn phim đang được chiếu trên màn hình. Trước hết bạn sẽ muốn cuốn phim ấy kết thúc thật nhanh, như một cuốn phim hoạt hình vậy. Có thể bạn sẽ muốn kết hợp loại nhạc sôi động cho đoạn phim này. Sau đó hình dung nó quay ngược: hình ảnh trên màn hình càng lúc càng lố bịch hơn. Hãy thử kỹ năng này với một trải nghiệm khiến bạn bực bội. Bạn sẽ thấy, chẳng bao lâu sau nó không còn gây tác động tiêu cực đến bạn nữa.

Một điều quan trọng nên nhớ về tiến trình tái xác định lại khuôn khổ trải nghiệm. Đó là mọi hành vi của con người có mục đích cụ thể trong một số hoàn cảnh nhất định. Ví dụ: khi hút thuốc: bạn sẽ không thích hút nếu hiểu bạn đang nhồi nhét những chất gây ung thư vào hai lá phổi lành mạnh của mình! Tuy nhiên, bạn vẫn cứ hút thuốc vì khi hút thuốc bạn thấy thư giãn hoặc thoải mái trong khi giao thiệp. Bạn chấp nhận hành vi hút thuốc vì cảm giác có lợi cho bạn. Trong một số trường hợp, nhiều người không thể tái xác định lại khuôn khổ cho hành vi mà không phải đối mặt với một nhu cầu hoàn tất hành vi đó. Đôi khi rắc rối ấy xuất hiện như có người dùng phương pháp chịu bị điện giật để cắt cơn nghiện thuốc lá. Người khác bị khủng hoảng sau khi bỏ thuốc. Khi đó họ lại có một thói quen xâu không kém gì hút thuốc: đó là cảm giác luôn bất an hoặc ăn uống vô độ. Tôi không nói phương pháp đó tồi. Tôi chỉ nói: thật hữu dụng làm sao nếu ta khám phá những ý muốn chỉ có tiềm thức mới nhận biết được, để có thể đáp ứng nhu cầu đó một cách thông minh hơn.

Mọi hành vi của con người, bằng cách này hay cách khác, đều là sự điều chỉnh. Ta có hành vi đó để nhằm thỏa mãn một nhu cầu nhất định. Chẳng có gì sai nếu khiến mọi người căm ghét hành động hút thuốc. Nhưng tôi cũng muốn chắc chắn rằng tôi có thể tạo ra cho những người nghiện thuốc lá những lựa chọn mới về hành vi, có thể giúp họ đáp ứng nhu cầu của mình mà không phải chịu những hiệu quả tiêu cực, ví dụ như những hậu quả nguy hại người hút thuốc phải chịu. Nếu hút thuốc làm người ta thư giãn, tự tin, tập trung, họ nên đến với một hành vi vô hại để cho họ được kết quả như khi hút thuốc vậy.

Bandler và Grinder thiết kế một tiến trình tái xác định khuôn khổ gồm sáu bước để thay đổi bất cứ hành vi không mong muốn nào của bạn thành hành vi bạn muốn, trong lúc vẫn giữ cho bạn những lợi ích quan trọng của hành vi cũ.

SÁU BƯỚC TÁI XÁC ĐỊNH KHUÔN KHỔ

Ví dụ, nếu thấy mình ăn uống vô độ, bạn có thể thay đổi khuôn mẫu hành vi mang đến cho bạn những hành vi mới: ăn uống quá độ là hành vi muốn thay đổi. Hãy yêu cầu phần trí tuệ tiềm thức chia sẻ với bạn những lợi ích do khuôn mẫu hành vi này mang tới trong quá khứ. Có thể bạn sẽ phát hiện ra rằng bạn sử dụng đồ ăn để thay đổi tâm trạng cô đơn. Hoặc có lẽ nó giúp tạo ra cảm giác an tâm và thỏai mái. Kế đến, tạo ba cách mới cho bạn cảm giác được yêu thương và luôn có bạn đồng hành hoặc cảm giác an tâm thỏai mái. Có thể bạn tham gia vào câu lạc bộ thể hình, nơi có những sự kiện giúp bạn quan hệ với những người xung quanh một cách dễ dàng, đồng thời cho bạn cảm giác an tâm khi thư giãn với bạn bè. Chưa hết, tham gia một câu lạc bộ như vậy còn cho bạn thân thể mảnh mai hơn. Suy nghĩ ấy giúp bạn an tâm hơn về tương lai vì biết mình sau này sẽ hấp dẫn hơn. Cũng có thể bạn muốn tập Yoga hay thiền để tạo ra cảm giác được kết hợp với toàn vũ trụ. Từ mối liên hệ ấy ta sẽ thấy bình an và thư giãn hơn là việc sử dụng thực phẩm quá độ mang lại cho bạn trước đây.

Một khi bạn có những giải pháp thay thế như vậy, phân tích xem chúng có nhất quán không: có nghĩa chắc chắn bạn hoàn toàn sẵn sàng hỗ trợ bản thân khi sử dụng những lựa chọn mới ấy trong tương lai. Nếu thấy hoàn toàn thông nhất mọi mặt về tư tưởng, những chọn lựa như vậy sẽ cho ra những hành vi hỗ trợ cho bạn có được thứ bạn muốn. Giờ bạn không cần phải ăn uống vô độ mới có những cảm giác mình muốn trước đây. Sau đó, hình dung một bối cảnh trong tương lai trải nghiệm việc sử dụng ba lựa chọn mới một cách hữu hiệu.

Ghi nhận kết quả bạn tạo ra. Cảm ơn phần trí tuệ tiềm thức đã cho bạn những lựa chọn mới này. Tận hưởng hành vi mới. Có thể bạn thậm chí muốn sử dụng một khuôn mẫu thể hiện thay thế hành vi cho phép có hành vi mới như bạn mong muốn, một khi khám phá điều gì hỗ trợ nhu cầu tiềm thức của bạn tốt hơn hành vi không mong muốn trước đây. Bạn đang mang lại cho mình những cơ hội và lựa chọn mới.

Hầu hết bất cứ trải nghiệm được coi là tiêu cực có thể tái xác định khuôn khổ thành tích cực. Chắc chắn bạn đã từng tự nhủ: “Một ngày nào đó, nhìn lại kỷ niệm này, ta sẽ thấy nó thật nực cười”. Tại sao không nhìn lại kỷ niệm ấy và cười lớn ngay bây giờ? Mọi chuyện chỉ là vấn đề nhận thức mà thôi.

Quan trọng là ghi nhận rằng bạn có khả năng tái lập trình dòng suy tưởng của người khác thông qua nhiều kỹ thuật. Nhưng nếu người đó có được những lợi ích từ hành vi cũ lớn hơn lợi ích từ lựa chọn mới, người ấy sẽ quay trở lại với hành vi cũ. Ví dụ, tôi từng trị liệu cho một phụ nữ mắc bệnh liệt bàn chân mà không tìm ra nguyên nhân. Sau đó tôi tìm ra suy nghĩ của cô và cơ chế sinh lý học đã tạo ra căn bệnh liệt ấy. Cô đã biết cách tạo dấu hiệu cho cơ thể theo cách làm cho chân cô không còn tê cứng nữa. Rắc rối đã được giải quyết. Nhưng bệnh sẽ tái phát khi về nhà nếu cô không có được những lợi ích phụ to lớn cô từng có khi chân bị tê cứng: ví dụ chồng cô rửa chén bát thay cho cô, quan tâm tới cô, xoa bóp bàn chân cho cô,… Trong khoảng vài tuần hoặc vài tháng đầu, anh chồng sẽ cảm động và vui sướng vì cô hết bệnh. Tuy nhiên, sau đó ít lâu, bởi cô đã lành bệnh, anh chồng – không chỉ mong cô lại rửa chén bát, mà còn không xoa bóp chân cho cô và có vẻ như ít chú ý tới cô hơn. Chẳng bao lâu sau, căn bệnh của cô tái phát một cách đầy bí ẩn. Cô không chủ động tạo ra căn bệnh cho mình. Nhưng để đáp ứng phần trí tuệ tiềm thức, hành vi cũ hiệu quả hơn rất nhiều trong việc cho cô thứ cô muốn. Thế là chân cô lại tê cứng như cũ.

Tóm lại, cho đến bây giờ chúng ta đã tập trung vào những cách giúp tái xác định khuôn khổ cho nhận thức tiêu cực để biến chúng thành nhận thức tích cực. Nhưng tôi không muốn bạn coi việc tái xác định khuôn khổ là một hình thức trị liệu. Không coi nó là cách né tránh những hoàn cảnh bạn cho là tồi tệ, biến chúng thành những hoàn cảnh bạn cho là tốt. Tái xác định khuôn khổ thực sự chỉ là một lối nói ẩn dụ cho cách tạo ra cơ hội để tận dụng khả năng tiềm tàng. Trong cuộc sống, hiếm có trải nghiệm nào lại không thể tái xác định khuôn khổ để biến nó thành trải nghiệm tốt đẹp hơn.