Đánh Thức Năng Lực Vô Hạn - Anthony Robbins - Chương 15

“Ta có thể đứngyên giữa dòng nước chảy xiết, nhưng không thể đứng yên giữa dòng đời xuôi ngược”.

_ Ngạn ngữ Nhật Bản

Những chương trước đã bàn về cách học hỏi bắt chước, đoán biết những khuôn mẫu hành vi giúp quyết định hành động nhằm tạo kết quả như mong muốn, định hướng cho hành động của chính mình nhằm tự chủ trong cuộc sống. Cơ bản là bạn không cần phải chọn cho mình hành vi thích hợp bằng cách thử và sai. Bạn hoàn toàn có thể chủ động trong quá trình học hỏi nếu biết cách điều khiển não bộ hiệu quả nhất.

Khi quan hệ với mọi người, việc thử và sai là điều không thể tránh khỏi. Ta không thể định hướng cho hành vi người khác với tcíc độ, sự hiệu quả và khả năng chắc chắn có được kết quả như mong muốn; giống như khi ta kiểm soát hành vi của chính mình. Nhưng chìa khóa đưa ta đến với thành công cá nhân, biết cách thúc đẩy nhanh tiến trình định hướng hành vi cho người khác là phát triển sự hòa hợp, hiểu rõ về cách lập trình tư tưởng, biết đánh giá người khác để có thể quan hệ với họ; đạt hiệu quả khi sử dụng lối suy nghĩ và ngôn từ của họ. Chương này bàn về cách thử và sai. Một cách con người sử dụng trong giao tiếp từ nhiều đời nay. Những kiến thức trong chương này giúp bạn đẩy nhanh tiến trình khám phá bằng cách biết kiểm soát sự đối kháng và giải quyết các rắc rối.

Từ quan trọng nhất trong nửa đầu của cuốn sách này là “bắt chước”. Khả năng bắt chước giỏi là cực kỳ quan trọng để học hỏi nhanh và tạo ra kết quả như mong muốn. Từ quan trọng của nửa sau cuốn sách là tính linh hoạt – một thứ mà những người giao tiếp hiệu quả đều có. Họ biết cách đánh giá người khác và liên tục thay đổi hành vi của chính mình (cả biểu hiện cử chỉ cũng như lời nói) cho tới khi họ có được thứ mình muốn. Cách duy nhất để giao tiếp hiệu quả là bắt đầu với ý thức khiêm tốn và sẵn sàng thay đổi. Ta không thể giao tiếp bằng sức mạnh hoặc ý chí. Ta không thể thúc ép người khác hiểu quan điểm của ta. Ta chỉ có thể giao tiếp với họ bằng tính linh hoạt được vận dụng có chủ đích, hiệu quả và kiên định.

Thông thường, khả năng linh hoạt không thuộc năng khiếu bẩm sinh. Nhiều người trong chúng ta luôn theo những khuôn mẫu cứng nhắc. Có người luôn chắc chắn mình đúng về một lĩnh vực nhất định. Ta luôn cho rằng chỉ cần nỗ lực lặp đi lặp lại một vài tiến trình sẽ dẫn đến thành công. Khả năng trong hành động luôn có sự kết hợp của bản ngã và quán tính. Nhiều lúc cách dễ dàng nhất lại chính là cách ta đã làm trước đây. Nhưng chọn việc dễ dàng nhất để làm thông thường là giải pháp tồi tệ nhất. Trong chương này, ta sẽ tìm những phương cách thay đổi định hướng, phá vỡ các khuôn mẫu cũ, dẫn dắt những cuộc giao tiếp đi theo một hướng khác và tìm ra hướng đi có lợi trong giai đoạn chuyển tiếp. Như nhà thơ đầy bí ẩn William Blake từng nói: “Người không bao giờ thay đổi chính kiến cũng như vũng nước tù đọng, và tâm trí chỉ có những ý tưởng nửa vời”. Người không bao giờ thay đổi khuôn mẫu giao tiếp cũng sẽ thấy mình trong vũng lầy nguy hiểm không kém.

Trong một hệ thống, cỗ máy nào có nhiều khả năng lựa chọn nhất, cơ động nhất, sẽ hoạt động hiệu quả nhất. Ớ người cũng tương tự mà thôi. Chìa khóa cho cuộc sống chúng ta là cởi mở với cơ hội và đường đi đến với tương lai. Cố gắng tìm ra càng nhiều giải pháp, càng tận dụng các phương pháp giải quyết khác nhau sẽ càng hiệu quả hơn khi giải quyết rắc rối. Nếu chỉ thực hiện một loại chương trình, đi theo một tiến trình, bạn chỉ hoạt động hiệu quả như một chiếc xe hơi chỉ chạy với một tốc độ.

Hầu hết chúng ta đều cho rằng muốn giải quyết bất đồng cần phải biết tranh cãi quyết liệt. Ta cãi xối xả cho tới khi có được thứ mình muốn. Cách đối đầu hiệu quả sẽ tao nhã hơn. Ví dụ như môn võ thuật của phương Đông: Aikido. Người ta không đạt tới mục đích bằng sức mạnh mà bằng cách tái định hướng cho sức mạnh ấy. Không dùng vũ lực để đối phó với vũ lực, mà điều chỉnh bản thân để có năng lực chèo lái và dẫn dụ vũ lực đi theo một hướng khác.

Hãy nhớ, không hề có thứ gì gọi là chông đối. Chỉ có những người giao tiếp không biết cách linh động. Họ luôn lao về những hướng sai lầm trong những thời điểm không thích hợp. Giống như một bậc thầy Aikido, một người giao tiếp giỏi thay vì chống lại quan điểm của người khác, sẽ linh hoạt và đủ mạnh mẽ để cảm nhận được nguy cơ đối kháng, tìm ra những điểm tương đồng, điều chỉnh bản thân theo những vấn đề có thể thỏa thuận. Sau đó lèo lái cuộc giao tiếp đi theo một hướng khác, một hướng đúng như ý anh ta muốn.

“Chiến binh giỏi nhất không tấn công.

Người lính cừ khôi thành công không cần bạo lực.

Kẻ chinh phục vĩ đại nhất sẽ thắng không cần phải đấu tranh.

Người quản lý thành công nhất lãnh đạo nhưng không độc tài.

Đó là tính ôn hòa đầy thông minh.

Đó cũng là cách làm thầy người khác”.

_ Lão Tử, Tam tự kinh.

Điều quan trọng là phải nhớ rằng có những ngôn từ nhất định tạo ra sự kháng cự và rắc rối. Những nguyên thủ quốc gia tài ba và những nhà giao tiếp giỏi nhận ra điều này và luôn chú tâm tới ngôn từ mình sử dụng, cũng như hậu quả của lời ăn tiếng nói. Trong cuốn tự truyện về cuộc đời mình, Benjamin Franklin nói về chiến lược giao tiếp của ông và cách duy trì sự hòa hợp như sau: “Tôi rèn luyện một thói quen bộc lộ suy nghĩ của mình với những ngôn từ khiêm tốn nhất. Một khi tôi biểu đạt một ý kiến có thể gây tranh cãi hay phản đối, tôi không bao giờ dùng những từ ngữ mập mờ, khẳng định, hoặc những từ ngữ khác quá chắc chắn về ý tưởng của mình. Ngược lại, tôi nói rằng tôi nhận thức và hiểu được sự việc sẽ đi đến đâu. Hoặc nếu tôi không lầm, nó sẽ dẫn đến những khả năng nào. Đó là thói quen tôi tin rằng mang lại lợi ích to lớn cho tôi, mỗi khi tôi có dịp trình bày quan điểm của mình và thuyết phục người khác đồng tình trong những trường hợp tôi cần phải đạt tới một số mục tiêu nhất định”.

Từ rất lâu rồi, Benjamin Franklin đã biết thuyết phục bằng cách nhất định không tạo ra sự đối kháng với những đề xuất của ông bằng cách không dùng những từ gợi cho đối tượng nhớ đến những phản ứng tiêu cực. Ví dụ, từ nhưng. Khi sử dụng một cách vô thức và gần như buột miệng, nó sẽ là một từ tiêu cực nhất trong ngôn ngữ chúng ta. Nếu ai đó nói: “Cậu nói đúng. Nhưng…”, ý người đó muốn nói gì? Người đó đang muốn nói vấn đề bạn đưa ra không chân thực hoặc không thích hợp. Từ “nhưng” phủ nhận bất cứ thứ gì đứng trước nó. Bạn sẽ cảm giác ra sao nếu có ai nói với bạn rằng đồng ý với bạn, nhưng..?. Tại sao bạn không chỉ đơn giản thay từ và vào vị trí của từ nhưng? Nếu nói: “Cậu đúng, và sau đây cũng còn một điều nữa đúng không kém?” hay “ý cậu hay đấy, và sau đây là một cách suy nghĩ khác về vấn đề được nêu ra”. Trong cả hai trường hợp, bạn đều bắt đầu với sự đồng thuận. Không tạo sự đối kháng, bạn đã đưa ra một hướng đi khác cho cách giải quyết.

Hãy nhớ không có kẻ đối kháng. Chỉ có những người giao tiếp không linh hoạt. Nếu có những ngôn từ tự động gợi lên cảm giác hoặc trạng thái đối kháng, thì cũng luôn có những cách giao tiếp khiến người nghe lưu tâm và cởi mở.

Ví dụ, chuyện gì sẽ xảy ra nếu bạn có một công cụ giao tiếp giúp truyền đạt chính xác cảm giác của bạn về một vấn đề nhất định mà không cần phải thỏa hiệp, bằng sự liêm chính theo bất kỳ cách nào, bạn cũng không phải tỏ ra bất đồng với bất cứ ai? Một công cụ khá hữu hiệu đấy chứ? Nó đây: nguyên tắc đồng thuận. Nó gồm ba cụm từ bạn có thể sử dụng trong giao tiếp để tỏ ra tôn trọng người đối thoại, duy trì tình trạng hòa hợp với người ấy, chia sẻ những gì bạn cảm nhận là đúng, và không bao giờ đối kháng lại quan điểm của người ấy theo bất cứ cách nào. Không có đối kháng tức là không có mâu thuẫn.

Đó chính là ba cụm từ:

“Tôi đánh giá cao và..”,

“Tôi tôn trọng và…”,

“Tôi đồng ý và…”

Trong trường hợp nào, bạn cũng có thể thực hiện ba cụm từ trên. Bạn gây dựng quan hệ hòa hợp bằng cách bước vào thế giới của người khác và tìm hiểu cách giao tiếp của người đó, chứ không lảng tránh hoặc bôi nhọ mối quan hệ của mình bằng những từ như nhưng hoặc tuy nhiên. Bạn tạo một nguyên tắc đồng thuận ràng buộc cả hai bên. Và bạn mở ra cánh cửa tái định hướng lại vấn đề đang bàn bạc mà không tạo ra sự kháng cự.

Công thức này có thể sử dụng với bất kỳ ai. Nội dung người đối thoại nói không quan trọng. Hãy tìm một lý do để đánh giá cao, tôn trọng và đồng tình. Bạn không thể đối đầu vì bạn đã dự định mình không đối đầu ngay từ trước.

“Ai khăng khăng bám vào ý của riêng mình sẽ có ít người đồng thuận”.

_ Lão Tử, Tam tự kinh.

Chìa khóa để giao tiếp hiệu quả là đặt ra khuôn khổ hành động để người đối thoại được làm thứ họ muốn chứ không phải thứ bạn muốn họ làm. Thật khó để khắc phục tình trạng đối kháng. Cách dễ hơn rất nhiều là tránh tình trạng ấy bằng cách tạo nên sự đồng thuận và hòa hợp. Đó chính là cách biến đối kháng thành hỗ trợ.

Một cách giải quyết rắc rối khác đó là xác định lại tính chất của những rắc rối ấy. Tìm ra cách cùng đồng tình hơn là bất đồng. Một cách khác là phá vỡ khuôn mẫu của rắc rối. Chúng ta ai cũng từng trong những tình thế tiến thó ai lưỡng nan. Ta ở trong vòng luẩn quẩn những suy nghĩ không vui. Cách thay đổi một trạng thái bế tắc; là bạn cần cắt ngang một khuôn mẫu và bắt đầu một khuôn mẫu hoàn toàn mới mẻ.

Tâm trạng rắc rối là một trong những cách hiệu quả nhất để làm gián đoạn các khuôn mẫu hành vi. Nhiều người rơi vào những khuôn mẫu hành vi nhất định bởi họ không biết phải làm gì khác. Họ ngồi suốt ngày ủ rũ và trở nên trầm uất bởi như thế sẽ khiến người khác quan tâm và hỏi họ chuyện gì xảy ra làm cho họ phải đau khổ. Đó là cách họ lôi kéo sự chú ý và sử dụng các nguồn lực của mình theo cách hữu hiệu với sự hiểu biết của mình nhằm thay đổi trạng thái.

Bạn có biết ai như vậy không? Bạn sẽ phản ứng thế nào? Tất nhiên, bạn có thể làm như người ta trông đợi. Bạn sẽ ngồi bên thủ thỉ với sự đồng cảm về tâm trạng khổ não. Có thể như vậy sẽ làm đối tượng thấy khá hơn. Nhưng nó chỉ làm tăng cường thêm khuôn mẫu hành vi họ đang có. Nó gợi cho đối tượng suy nghĩ rằng: “Nếu tiếp tục ủ rũ, ta sẽ được quan tâm”. Nếu không làm như vậy thì sao? Nếu chọc tức hoặc lảng tránh hoặc hét vào mặt họ, chuyện sẽ thế nào? Bạn sẽ thấy rằng người ấy không biết cách phản ứng. Và lập tức ra khỏi tâm trạng bối rối hoặc cười lớn. Từ đó, họ hình thành một khuôn mẫu mới về việc nhận thức trải nghiệm.

Rõ ràng, có nhiều khi ta cần một người trò chuyện, một người bạn. Có những nỗi đau đòi hỏi được quan tâm và được lắng nghe đầy cảm thông. Nhưng tôi đang nói về những khuôn mẫu và những tâm trạng bế tắc, những tiến trình lặp đi lặp lại các hành vi gây tác hại và kéo dài mãi. Bạn càng tăng cường tình trạng ấy, khuôn mẫu ấy, bạn càng tự làm phương hại tới bản thân. Mục đích chủ yếu là: chỉ cho chủ thể thấy họ có thể thay đổi khuôn mẫu và hành vi. Nếu tin mình là trái banh nằm chỏng chơ giữa sân bóng, chờ đợi ai đó đá mình đi, bạn sẽ có cách cư xử nhất định. Nếu tin mình hoàn toàn tự chủ khi thay đổi trạng thái và khuôn mẫu hành vi của mình, bạn cũng có thể làm được không chút khó khăn.

Rắc rối là nhiều khi nền văn hóa của chúng ta nói những điều ngược lại. Nó nói rằng ta không kiểm soát được hành vi mình, ta không kiểm soát được tâm trạng, ta không kiểm soát xúc cảm của mình. Hầu hết con người đều chấp nhận mô hình “phó mặc”. Nó cho ta quan điểm rằng: “Hãy để kệ cho nước chảy bèo trôi. Con người hình thành đau khổ và tức giận bởi thời thơ ấu đã phải chịu nhiều lần đau khổ vật vã hoặc bởi trong người có loại hóc môn khiến ta không kiềm chế được cơn giận dữ”. Thế nên, bài học ở đây là những khuôn mẫu như vậy đều có thể làm cho gián đoạn và thay đổi chỉ trong tích tắc.

Khi Bandler và Grinder thực hiện trị liệu cho riêng từng bệnh nhân, họ được coi là bậc thầy của tiến trình cản trở khuôn mẫu. Bandler có kể một câu chuyện thú vị. Có lần ông đến thăm bệnh viện tâm thần. Ông làm việc với một bệnh nhân cứ khăng khăng cho mình là chúa Jesus Christ. Bệnh nhân không hề ẩn dụ hay cho rằng về mặt tâm hồn ông ta là đức chúa. Ông khẳng định mình là chúa Jesus Christ bằng xương bằng thịt. Một ngày kia, Bandler đến gặp ông ta và hỏi: “Ông là chúa Jesus Christ sao?”. Người kia đáp: “Phải đấy con trai ạ”. Bandler bảo: “Tôi sẽ trở lại ngay”. Lời nói của anh khiến người đàn ông kia hơi bối rối. Khoảng ba bốn phút sau, Bandler quay lại, mang theo một thước dây. Yêu cầu bệnh nhân giơ cao hai tay, Bandler đo chiều dài cánh tay, sau đó đo chiều cao từ đỉnh đầu tới chân. Sau đó, Bandler lại bỏ đi. Người tự nhận mình là chúa Jesus Christ trở nên hiếu kỳ. Lát sau, Bandler quay lại với một cái búa, nắm đinh và mấy thanh gỗ. Anh xắn tay áo đóng một cây thánh giá. Người kia hỏi. “Cậu làm gì vậy?”. Vừa đóng cái đinh cuối cùng lên cây thập tự, Bandler vừa hỏi. “Ông là chúa Jesus Christ ư?”. Lần này người kia vẫn đáp: “Phải, đúng đấy, con trai”. Bandler nói: “Thế thì ông biết tại sao tôi có mặt ở đây”. Đột nhiên, người kia nhớ ra mình thực sự là ai. Khuôn mẫu cũ của ông ta không phải là một sáng kiến gì hay ho. “Tôi không phải Jesus Christ, tôi không phải Jesus Christ!”. Ông ta bắt đầu la lên. Ca bệnh đã được chữa trị xong.

“Hãy đối đáp đầy thông minh, thậm chí với cả cách cư xử vô học nhất”.

_ Lão Tử, Tam tự kinh.

Chuyện gì sẽ xảy ra nếu như bạn có sẵn một phương pháp gián đoạn khuôn mẫu hành vi, như một tiếng chuông báo thức, giúp bạn né tránh một cuộc cãi cọ trước khi nó vượt khỏi tầm kiểm soát? Còn tôi thấy hài hước là một trong những hình thức gián đoạn khuôn mẫu hành vi hiệu quả nhất. Thật khó có thể tức tối khi gặp người đang cười lớn. Bạn đã bao giờ xem phim Saturday Night Live chưa? Câu nói được lặp đi lặp lại trong phim là “tôi ghét chuyện xảy ra”. Phim này khá hài hước. Các diễn viên nhận xét thật ghê gớm về những gì đối xử với nhau, những cách cư xử ấy chẳng khác nào ta dùng giấy nhám chà lên môi, sau đó đổ cồn lên trên. Hoặc dùng dao nạo cà rốt cứa lên mũi, sau đó xức dầu. Cuối cùng các diễn viên nói: “Phải tôi hiểu ý anh, tôi ghét chuyện xảy ra”.

“Mọi thứ làm tăng năng lực của con người, chỉ cho họ thấy họ có khả năng làm điều trước đây họ nghĩ mình không thể làm, là cực kỳ có giá trị”.

_ Ben Jonson

Trong cả hai trường hợp, nền tảng chung là ý tưởng về sự linh hoạt. Nếu gặp rắc rối trong việc chơi ghép hình, bạn sẽ không đi vơ vẩn để tìm giải pháp. Bạn giải quyết rắc rối bằng cách trở nên linh hoạt hơn để có thể thay đổi, điều chỉnh, trải nghiệm, và thử thực hiện những gì mới mẻ. Bạn càng linh hoạt, bạn càng có nhiều lựa chọn, bạn càng mở được nhiều cánh cửa, bạn sẽ càng thành công nhiều hơn.

Trong chương kế tiếp chúng ta sẽ phân tích một công cụ quan trọng nữa nhằm có được tính cách mềm dẻo.