Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 1.1

Winston Churchill lẽ ra đã không bao giờ được làm thủ tướng Anh. Ông không phải dạng người luôn “làm điều đúng” và thật sốc khi ông lại được chọn. Những người đương thời biết ông có tài – nhưng ông cũng đồng thời là một khẩu đại pháo hoang tưởng khó đoán và khó đối phó.

Leo từng bậc trong hệ thống chính trị Anh một cách vững chãi (ông được bầu vào Quốc hội năm 26 tuổi), Churchill dần dà được đánh giá là thiếu sót và không phù hợp với những vị trí cao nhất. Cho đến những năm 1930, sự nghiệp của ông coi như đã xong phim. Theo nhiều cách ví von, ông như một sự đối lập hoàn hảo với Neville Chamberlain, một nhà lãnh đạo luôn làm điều đúng đắn và là hình mẫu cho vị trí thủ tướng.

Nước Anh không lựa chọn lãnh đạo của mình một cách bất cẩn. Một cuộc nghiên cứu về vị trí thủ tướng cho thấy các vị này thường lớn tuổi và được xem xét kỹ hơn hẳn những người đồng sự Mỹ. John Major vươn lên đỉnh quyền lực nhanh hơn hầu hết bất kỳ lãnh đạo Anh Quốc nào, nhưng vẫn là đối tượng có nhiều sự chuẩn bị cho vị trí này hơn hẳn đa số tổng thống Mỹ.

Churchill là một kẻ phi chính thống. Ông không chỉ ái quốc đơn thuần; ông còn thể hiện sự hoang tưởng đến bất kỳ mối đe dọa quyền lực nào. Ông thậm chí xem Gandhi như một mối nguy vì quan điểm đối lập liên quan đến cuộc nổi loạn hòa bình ở Ấn Độ. Churchill là Chú Gà Quay của Anh Quốc (Chicken Little of Great Britain), hết lòng chống lại mọi sự thù địch đến đất nước, dù là lớn, nhỏ – hay tưởng tượng. Nhưng tố chất “xấu” này chính là mấu chốt tại sao ông lại trở thành một trong những nhà lãnh đạo được tôn kính nhất trong lịch sử thế giới.

Chú Gà Quẩy này là kẻ duy nhất nhận ra mầm mống đe dọa từ Hitler. Chamberlain, trái lại, xem Hitler như “một người có thể tin cậy khi đã hứa”. Giới lãnh đạo Anh thủ cựu đã bị thuyết phục rằng khuyên giải chính là cách dập tắt phát-xít.

Khi cần kíp, sự hoang tưởng của Churchill đã dự đoán được tình hình. Ông không tin kẻ bắt nạt sẽ để mọỉ người được yên sau khi đã Cống nạp tiền ăn trưa cho hắn. Ông biết rõ là cần phải đấm ngay vô mũi hắn.

Sự nhiệt thành của Churchill – thứ gần như đã hủy hoại sự nghiệp của ông trước đó – lại chính là thứ Anh Quốc cần để tiến vào Thế chiến II. Và cũng rất may là dân Anh kịp nhận ra điều này trước khi quá trễ.

*

Để trả lời câu hỏi lớn – ai mới là người lên đỉnh – hãy tiếp cận từ một góc độ khác: Điều gì làm nên một nhà lãnh đạo vĩ đại? Trong suốt nhiều năm, giới nghiên cứu chính thống dường như vẫn không thể kết luận liệu các nhà lãnh đạo có thực sự quan trọng hay không. Vài nghiên cứu đã chỉ ra nhiều đội ngũ thành công dù có hay không có đầu tàu. Số khác lại nhận thấy đôi khi một cá nhân lôi cuốn chính là yếu tố quan trọng nhất quyết định thành công của cả nhóm. Mọi chuyện vẫn chưa có gì rõ ràng – cho đến khi một học giả bỗng có một linh cảm.

Gautam Mukunda suy đoán rằng lý do kết quả nghiên cứu không nhất quán chính là thực sự có đến 2 thể loại lãnh đạo khác nhau. Loại đầu tiên nổi lên thông qua kênh chính ngạch, được thăng chức, tuân theo luật lệ, hay đáp ứng được kỳ vọng. Những nhà lãnh đạo kiểu này, như Neville Chamberlain, là loại “chọn lọc”. Loại thứ hai không nổi lên qua thang bậc; họ xuất hiện từ cửa sổ: những doanh nhân không chờ đợi ai đó tiến cử mình; phó tổng thống Mỹ vô tình được trao chức tổng thống; hay nhà lãnh đạo hưởng lợi từ cơn bão hoàn hảo của những sự kiện rất ít khả năng xảy ra, ví dụ như Abraham Lincoln đắc cử. Đây là nhóm ‘”không chọn lọc”.

Vào thời điểm những ứng cử viên “chọn lọc” đang trong cuộc chạy đua cho vị trí hàng đầu, họ đều được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo là người có thể đưa ra những quyết định chuẩn mực được giới truyền thống đồng tình. Họ gần như rất khó vượt lên hẳn—và đó là lý do tại sao nhiều nghiên cứu cho thấy các nhà lãnh đạo loại này tạo rất ít ảnh hưởng.

Nhưng những ứng cử viên “không chọn lọc” thì chưa từng được xem xét bởi hệ thống và không thể luôn đưa ra những quyết định kiểu “đồng thuận cao” — thậm chí nhiều người còn không biết đó là gì nữa. Họ hành động khó lường, có hoàn cảnh khác nhau, và thường không thể đoán trước. Thế mà họ vẫn mang đến thay đổi và tạo sự khác biệt. Và thường là khác biệt tiêu cực. Bởi vì không tuân theo luật lệ, họ thường phá hỏng chính thể mà mình đang dẫn dắt. Dù vậy, vẫn có thiểu số những nhà lãnh đạo “không chọn lọc” mang tư tưởng cải tổ, giải phóng tổ chức của họ khỏi niềm tin sai lầm và tính nhất quán ngu ngốc, đồng thời chuyển hóa sang con đường tốt đẹp hơn. Đó là những nhà lãnh đạo mang lại ảnh hưởng tích cực to lớn trong nghiên cứu.

Trong luận án tiến sỹ của mình, Mukunda ứng dựng lý thuyết này với mọi đời tổng thống Mỹ, đánh giá từng người xem họ thuộc nhóm chọn lọc hay không chọn lọc, cũng như liệu họ có phải là lãnh đạo vĩ đại hay không. Kết quả thật đáng kinh ngạc. Lý thuyết của ông dự đoán được ảnh hưởng của tổng thống với mức độ tin cậy thống kê cao chưa từng thấy: 99%.

Những nhà lãnh đạo chọn lọc không rung lắc con tàu, trong khi số kia chẳng làm gì khác ngoài việc lắc lư. Thường thì họ phá nát bấy các thứ, nhưng đôi khi họ cũng phá nát những thứ tệ hại như chế độ nô lệ, như Abraham Lincoln đã làm.

Mukunda cũng đã tự mình trải nghiệm chuyện này. Luận án tiến sỹ khác biệt khiến ông trở thành một kẻ ngoại lệ trong thị trường nghề nghiệp học thuật. Dù có gốc Harvard và MIT, ông chỉ nhận được 2 lời mời phỏng vấn sau hơn 50 đơn ứng tuyển. Các ngôi trường muốn một giáo sư bình thường, có thể dạy được lớp Nhập môn Khoa học Chính trị—họ muốn một học giả chọn lọc. Cách tiếp cận ngoài-chiếc-hộp của Mukunda khiến cho ông trở thành một ứng cử viên không tiềm năng vào vị trí giáo sư truyền thống. Chỉ có những ngôi trường đang tìm kiếm một ngôi sao ngoại lệ, có nguồn lực hỗ trợ một đội ngũ đa dạng và hiểu biết nhiều lĩnh vực, mới hứng thú với một kẻ như ông. Trường Kinh doanh Harvard đưa ra lời đề nghị, và Mukunda chấp nhận.

Mukunda nói với tôi, “Sự khác biệt giữa nhà lãnh đạo tốt và vĩ đại không phải là vần đề ‘nhiều hơn’. Họ về bản chất là những con người hoàn toàn khác nhau”. Giả như dân Anh nhìn thấy sai lầm từ vụ khuyên giải phát-xít và nói, “‘Hãy cho chúng tôi một Neville Chamberlain tốt hơn”, họ hẳn đã tiêu rồi. Họ không cần có thêm một lãnh đạo chọn lọc; họ cần một ai đó mà hệ thống không bao giờ cho phép người này bước vào cửa. Nếu cách cũ đã không ra gì, nhân đôi nó lên thì chỉ có thảm họa hơn. Để đấu lại mối đe dọa như Hitler, họ cần một kẻ nổi loạn như Churchill.

Khi tôi hỏi Mukunda điều gì làm cho những nhà lãnh đạo không chọn lọc gây nhiều ảnh hưởng hơn, ông đáp rằng họ có những phẩm chất độc nhất làm cho mình trở nên khác biệt. Không phải những phẩm chất với những lời mô tả tâng bốc như bạn nghĩ, không phải kiểu “cực kỳ thông minh” hay “sắc sảo chính trị” đâu. Những phẩm chất mà ta đang tìm kiếm thường được xem như tiêu cực ở mức độ trung bình—những phẩm chất mà bạn và tôi đều đánh giá là “xấu” 一 nhưng khi đặt trong hoàn cảnh phù hợp, chúng sẽ hóa tích cực. Giống như sự hoang tưởng của Churchill khi bảo vệ nước Anh, những phẩm chất đó như thể độc dược, khi đặt đúng chỗ sẽ trở thành một loại thuốc nâng cao hiệu suất.

Mukunda gọi đó là “tố chất tăng cường”. Và chúng nắm giữ bí mật về cách biến điểm yếu lớn nhất trở thành điểm mạnh khủng nhất.

***