Chó Sủa Nhầm Cây - Eric Barker - Chương 5

Những điều chúng ta có thế học hỏi về lằn ranh giữa tự tin và ảo tưởng từ đại kiện tướng cờ vua, lực lượng quân đội bí mật, các võ sư lừa gạt, và những người không thể sợ hãi.

Anh không thể hiểu nổi. Tại sao máy tính lại đi nước đó?

Mắt anh nhìn đồng hồ. Anh không muốn phí phạm thời gian vào một nước duy nhất, nhưng nước đi này thật sự khiến anh khó chịu.

Đó là năm 1997, và Garry Kasparov, kỳ thủ cờ vua vĩ đại nhất thế giới, đang chơi với Deep Blue, một siêu máy tính của IBM, trong khi cả thế giới đều ngóng theo. ĐÓ không chỉ là một trận đấu giao hữu đơn thuần, nó được thổi lên thành một cuộc tranh luận gay gắt về việc ai thông minh hơn: con người hay máy móc?

Thật ra, đó là một trận tái đấu. Kasparov đã thắng trận đấu năm ngoái dễ dàng, khi chỉ để thua 1 trong 6 ván. Đại kiện tướng Maurice Ashley mô tả về anh trong bộ phim tài liệu The Man vs. The Machine như sau:

Đó chính là kỳ thủ vượt trội nhất trong thế hệ của mình. Anh đã giữ vững ngôi vị vô địch thế giới 12 năm rồi. Anh là kỳ thủ có điểm xếp hạng ELO cao nhất lịch sử… Khi anh tham gia vào một giải đấu, người ta chỉ nghĩ đến vị trí thứ nhì, chứ chẳng dám mơ vị trí thứ nhất. Họ biết rõ cuối cùng gã này sẽ nghiền nát hết thảy mọi đối thủ.

Nhưng Deep Blue cũng không phải tay mơ. Dù đã thua trận trước Kasparov năm ngoái, nó đã thắng ván đầu tiên trong 6 ván ấy. Và đội ngũ kỹ sư được cấp vốn dồi dào của IBM cũng đã học hỏi được rất nhiều điều kể từ trận thua trước và đã dành cả năm trời mài dũa phần mềm bên trong.

Bất chấp việc đó, Kasparov vẫn tự tin. Cố vấn cờ vua của IBM, Joel Benjamin, chia sẻ, “Anh ta rõ ràng có một cái tôi lành mạnh, và nhìn chung, đó là một nhân tố tích cực đối với các nhà vô địch. Thà là quá tự tin còn hơn là thiếu tự tin.”

Nhưng ngay tại thời điểm đó, cỗ máy đang làm cho Kasparov chết lặng. Đó là nước đi thứ 44 trong trận đầu tiên và Deep Blue đã đẩy quân xe từ d5 xuống dl. Lần hiếm hoi trong đời, Kasparov không thể hiểu tại sao đối thủ lại muốn đi như thế.

Tâm trí anh cứ mãi nghĩ về nước này. Và đồng hồ vẫn đang đếm giây.

Hay là nước đi lỗi? Câu hỏi đó thật nguy hiểm. Đối với Kasparov, việc quy kết rằng đối thủ đang phạm sai lầm mỗi lần anh không hiểu nước đi của họ thì quả là tự cao tự đại và lười biếng. Đánh giá thấp cỗ máy đó chỉ bởi vì anh đã thắng vào năm ngoái là cách nghĩ hơi quá đơn giản.

Anh là kỳ thủ vĩ đại nhất còn tồn tại trên đời. Nếu như anh không thể đoán ra máy tính đang nghĩ gì, không một ai có thể. Trong khi Deep Blue đã phân tích mọi trận đấu trước đây của Kasparov và biết rõ anh có thể làm gì, Kasparov lại hiểu biết rất ít về cỗ máy này. Lỡ như nó thông minh hơn anh nghĩ thì sao? Nếu như thay vì có thể nghĩ trước 5 hay 10 nước, nó có thể suy nghĩ được tận 20 nước phía trước thì sao?

có thể nó đang tính toán gì đó mà mình không đủ thông minh để nhận ra.

Nước đi thứ 44 đó cuối cùng cũng không ảnh hưởng gì đến trận đấu. Kasparov vẫn thắng — nhưng anh hoang mang thấy rõ.

Trong ván 2, Deep Blue lại đi một nước không thể lý giải khác. Thay vì chọn phương án “hợp lý” là tiến hậu, nó lại di chuyển chốt. Nước này tạo ra lợi thế cho Kasparov, nhưng một lần nữa nó lại không hợp lý chút nào… trừ khi cỗ máy thông minh hơn anh nghĩ. Anh cục cựa một cách thiếu thoải mái trên ghế ngồi. Sau vài nước nữa, mọi người đều nhận thấy nhà vô địch không thể thắng, nhưng vẫn có thể hòa. Thế mà Kasparov lại chìa tay ra và bắt tay người đại diện của Deep Blue. Anh đầu hàng.

Trong những ván đấu còn lại, phong cách chơi của Kasparov thay đổi hoàn toàn. Anh trở nên phòng vệ thay vì tấn công. Ván 3, 4, và 5 đều kết thúc với kết quả hòa. Và trong ván thứ 6, anh phạm phải một lỗi lầm sơ đẳng và rơi vào một cái bẫy rất thông thường. Anh lẽ ra nên tỉnh táo hơn. Nhưng Kasparov cảm thấy bị đe dọa. Và đó chính là dấu hiệu tuột dốc của anh. Anh thua ván thứ 6 và thất bại chung cuộc.

Máy móc cuối cùng đã đánh bại con người. Nhưng liệu Deep Blue có phải là một cỗ máy tài năng đến thế? Liệu nó thực sự có thể suy nghĩ trước 20 nước và sử dụng được những chiến lược mà cả đại kiện tướng cũng không lường được?

Không hề. Thực ra, điều ngược lại mới chính xác. Nước đi không thể giải thích được trong ván đầu tiên? Chính là do một lỗi phần mềm. Một lỗi trong mã lập trình.

IBM đã lập trình một chốt an toàn (failsafe) cho những tình huống như thế. Để ngăn cỗ máy tiêu tốn quá nhiều thời gian trong quá trình “bí” nước đi, nó được lập trình để đi một nước hoàn toàn ngẫu nhiên. Đó chính xác là những gì nó đã thực hiện.

Dĩ nhiên, Kasparov không hề biết chuyện này. Anh nhìn thấy nước đi đó và tưởng rằng Deep Blue biết rõ nó đang làm gì — còn anh thì không. Và điều đó làm anh nao núng. Anh nghĩ nước đi ngẫu nhiên của máy tính là một nước đi của thiên tài, như một sự tự tin trắng trợn, như bằng chứng nó thông minh hơn anh. Và sự mất tự tin ấy đã dẫn đến thất bại của anh.

Như những bình luận viên sau đó đã chỉ ra, Kasparov hoàn toàn có thể hòa ở ván thứ hai, nhưng vì cảm thấy mình đã bị đánh bại nên anh chủ động đầu hàng. Anh mất tự tin vào khả năng của mình và cho rằng máy móc hiểu biết nhiều hơn.

Thông thường thì Kasparov có thể nhìn vào mắt đối thủ để cố gắng đọc ý nghĩ. Liệu hắn có đang lừa mình? nhưng Deep Blue không bao giờ nao núng. Deep Blue thậm chí còn chẳng có khả năng nao núng. Nó làm lung lay sự tự tin của Kasparov từ đầu đến cuối.

Đôi lúc chỉ cần có vẻ tự tin thôi cũng có thể tạo nên khác biệt giữa thắng và thua.

Hãy cùng đi thẳng tới ý chính: Đúng, người thành công thường tự tin. Và càng thành công, người ta càng tự tin hơn. Marshall Goldsmith, một trong những nhà tư tưởng kinh doanh hàng đầu theo đánh giá của tờ The Economist, chia sẻ:

Người thành công thường đánh giá bản thân cao hơn những người ngang mình. Tôi đã yêu cầu 50.000 người tham gia trong chương trình huấn luyện của tôi tự đánh giá hiệu quả công việc của họ so với những đồng nghiệp trong giới. Có đến 80-85% tự đánh giá mình nằm trong nhóm 20% người đứng đầu; khoảng 70% xếp mình vào nhóm 10% đỉnh nhất. Con số thậm chí còn nực cười hơn trong giới chuyên gia có địa vị cao trong xã hội, chẳng hạn như nhà vật lý, phi công, hay nhân viên ngân hàng đầu tư.

Rõ ràng không có một dấu hiệu thiếu tự tin nào trong nhóm những người giỏi nhất. Nikola Tesla, nhà phát minh nổi tiếng đã nghĩ ra hệ thống điện đang giúp cho nhà bạn phát sáng, thường ký không phải tên của mình mà bằng chữ “GI.” (Viết tắt của “Great Inventor” — Nhà phát minh vĩ đại.) Khiêm nhường rõ ràng không phải đức tính của ông.

Ở khía cạnh khác, một nghiên cứu có tựa đề “Self-Esteem and Earnings” cũng cho thấy, khi xét ảnh hưởng của các yếu tố đến mức thu nhập, mức độ tự tin của bạn ít nhất là quan trọng tương đương mức độ thông minh.

Có bao giờ thắc mắc liệu người xinh đẹp có thành công hơn? Có đấy. Phụ nữ đẹp kiếm tiền nhiều hơn 4% và trai đẹp kiếm nhiều hơn 3%. Nghe có vẻ chẳng nhiều nhặn gì, nhưng đối với một người lao động trung bình, con số đó tương đương hơn 230.000 đô la thu nhập khi xét toàn bộ sự nghiệp. Trong khi đó, những phụ nữ kém sắc hơn lại kiếm được ít hơn 3%, còn đàn ông xấu thì mất đứt 22%. Và đây mới là điều đáng kinh ngạc: Người đẹp kiếm tiền nhiều hơn không phải vì chúng ta thích ngắm họ. Nghiên cứu cho thấy lý do là bởi vì sắc đẹp đó khiến họ tự tin hơn.

Và tự tin hơn sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn. Nghiên cứu chứng minh tự tin thái quá giúp gia tăng năng suất, đồng thời khiến bạn lựa chọn những nhiệm vụ thử thách hơn, thứ giúp cho bạn tỏa sáng tại nơi làm việc. Người tự tin thái quá thường có xu hướng được thăng tiến hơn những người thật sự đạt được thành quả. Như đã đề cập, chỉ việc phát biểu trước tiên và thường xuyên — một hành vi rất tự tin — cũng khiến cho người khác cảm nhận bạn là một nhà lãnh đạo.

Liệu tự tin thái quá có khiến cho bạn ảo tưởng không? Hoàn toàn có thể. Nhưng ngay cả điều đó cũng tốt. Một lần nữa, dẫn lời Marshall Goldsmith:

Một cách tích cực, người thành công đều “ảo tưởng.” Họ có xu hướng xem những thành quả quá khứ như một sự chứng thực cho việc họ là ai và họ đã làm được gì. Cách diễn dịch tích cực quá khứ này dẫn đến sự gia tăng tinh thần lạc quan vào ngày tháng mai sau, cũng như khả năng thành công trong tương lai.

Theo một nghiên cứu, thì “Sự tự lừa dối có liên quan tới mức suy giảm căng thẳng, thiên kiến tích cực về bản thân, và sự gia tăng khả năng chịu đựng cơn đau, tất cả đều có thể giúp cải thiện động lực và hiệu quả hoạt động trong suốt quá trình thực hiện những nhiệm vụ tranh đua.”

Hầu hết chúng ta đều có những ảo tưởng tích cực về bản thân ở một mức độ nào đó. Năm 1997, U.S. News and World Report tiến hành một cuộc khảo sát xem ai là người có khả năng lên thiên đàng nhiều nhất sau khi mất. Tổng thống Bill Clinton có mức điểm 52%, Michael Jordan 65%, còn Mẹ Teresa nhận được 79%. Nhưng đoán xem ai cao điểm nhất? Ai là người nhận con số 87% khả năng lên thiên đường? “Tôi.” Mọi người đều nghĩ rằng mình chính là người có khả năng bước qua cổng thiên đàng nhất.

Điều này mở ra vấn đề về sự kiêu căng. Chẳng phải là mớ tự tin đó sẽ biến bạn thành một gã khốn ư? Buồn thay, vẫn có vài mặt tích cực về vụ này. Người ái kỷ, những vị vua ti tiện và nữ hoàng tự tin, lại ghi điểm tốt hơn khi phỏng vấn xin việc. Một trong những tác giả của nghiên cứu cho biết, “Chúng ta không thật sự muốn thuê những người ái kỷ nhưng có thể kết cục lại thuê, bởi vì họ xuất hiện với phong thái tự tin và có vẻ có năng lực.” Thêm vào đó, họ còn có khả năng vươn lên những vị trí lãnh đạo. Tự tin thái quá đã được chứng minh làm gia tăng kết quả của đội nhóm, trong khi tự ti thái quá lại gây hại.

Tại sao sự tự tín lại mạnh mẽ như thế? Nó cho chúng ta cảm giác kiểm soát. Marshall Goldsmith giải thích:

Những người tin rằng mình có thể thành công thường nhìn thấy cơ hội, tròng khi những người khác lại nhìn thấy nguy cơ. Họ không ngại ngần sự không chắc chắn hay mơ hồ, họ yêu thích chúng. Họ chấp nhận nhiều rủi ro để nhận về nhiều thành quả hơn. Khi được lựa chọn, họ đặt cược vào bản thân mình. Người thành công có một “mức độ tự kiểm soát” cao. Nói cách khác, họ không cảm thấy mình là nạn nhân của số phận. Họ xem thành công như một phần của động lực và khả năng của riêng mình — chứ không phải của vận may, cơ hội ngẫu nhiên, hay số phận. Họ vẫn giữ niềm tin này thậm chí khi vận may đóng vai trò cốt tử trong thành công của họ.

Kasparov không thể hiểu được tại sao Deep Blue lại đi quân xe, nhưng anh nghĩ rằng chiếc máy hẳn phải có lý do thích đáng, và nó khiến anh cảm thấy mất kiểm soát. Khi mất kiểm soát, anh mất đi sự tự tin và dần dà thua cả trận đấu.

Nếu sự tự tin mạnh mẽ như vậy, liệu chúng ta có nên tỏ ra tự tin trong khi không hề tự tin chút nào?

—